Minggu, 05 Juni 2011

Editorial Jornal Semanal Bisnis Timor Edisaun 53 Konaba ASEAN

http://www.cjitl.org/cjitl-timor-ohin-loron/cjitl-opiniaun/470-editorial-jornal-semanal-bisnis-timor-edisaun-53-konaba-aseanReflesaun ba Lian Husi Singapura

Timor Lorosa’e nia ambisaun atu tama membru Asosiasaun Nasaun sira Azia Sudueste (ASEAN) nian iha tinan 2012 hamutuk ho nasaun 10 seluk nebe sai membru nanis, seidauk mulus hanesan ambisaun ne’e rasik.

Hanesan ita hotu hatene katak iha konferensia nivel aas Asean nian iha Jakarta foin lalais ne’e, Timor Lorosa’e tau esperansa boot ba Indonezia nudar viziñu boot nebe sai uma na’in konferensia ne’e no mos prezidente Asean nian. Indonezia mos konsidera nudar nasaun importante iha Asean nebe iha influensia maka’as iha membru Asean sira no tanba durante ne’e sira sempre fo apoiu maka’as ba Timor Lorosa’e atu bele sai membru Asean iha tinan oin mai.

Maibe iha tempu nebe ita deklara an katak pronto ona sai membru Asean, hetan teri husi membru Asean seluk, iha ne’e, ita temi Singapura, nasaun ida nebe maski ki’ik liu Timor Lorosa’e, maibe nia nudar beilera ka raksasa ekonomia ida iha Azia Sudueste. Kompara ho Timor Lorosa’e nebe foin ukun an, Singapura hakat liu dala sanulu iha area ekonomia, estabilidade politika, seguransa ho nia rekursu umanu nebe tasak liu ita. Tanba ne’e, ho impedimentu Singapura nian atu ita hein lai halo preparasaun diak molok tama Asean ne’e tenke simu ho laran luak, karik tebes duni iha parte balu ita seidauk prontu.

Duke mengeluh ba lian husi Singapura ne’e, diak liu timoroan sira halo reflesaun ida, hodi tau lalenok ida iha ita nia oin, haree ho sentidu, ita nia oin serve duni ona ka seidauk. Tanba bainhira ita sai membru Asean, la’os mose bandeira deit maibe tanba organizasaun ida ne’e fokus liu ba koperasaun area ekonomika, ita mos tenke prepara ita nia dezenvolvimentu ekonomia ida nebe bele dehan maizumenus besik atu hanesan ho membru sira seluk.

Razaun Singapura nian katak ita seidauk preparadu didiak tanba estabilidade seguransa seidauk diak, razaun ida nebe hetan reasaun maka’as husi ita nia nai ulun sira katak Singapura ezajera liu ka naïf tebes. Ita fo reasaun katak kompara ho problema entre Tailandia no Kamboja, ka problema iha rezim militar Myanmar nebe halo presaun ba nia povu Timor Lorosa’e fatin ida nebe estavel liu.

Karik Singapura buka razaun nebe dehan alasan yang dicari-cari? Haree took ba kotuk, iha fulan Marsu liuba Misaun Nasaun Naklibur Sira iha Timor Lorosa’e (UNMIT) ho nia polisia foin fo poder tomak ba Polisia Nasional Timor Lorosa’e (PNTL). Iha fulan tuir mai kedas mosu asaun violensia, asasinadu iha fatin balu liuliu iha kapital Dili nebe timoroan oan sira oho malu hanesan iha Tasi Tolu, Ponte Komoro no seluk tan. Ita nia polisia foin hetan fiar akontese mosu bandalizmu hanesan iha suku Kasa Distritu Ainaro nebe organizasaun arte marsial maledukadu sobu ka harahun populasaun lubun iha aldeia ida tomak nia sasan no uma.

Ne’e realidade ida nebe ita labele nega dehan ita nia rai ne’e aman-aman hela. Ita rasik mak hatudu frakeza ida ne’e, to’o Maun Boot Xanana rasik nudar lider nasional nebe lori ita hamutuk sai ukun an ohin loron, ho luun turu hatete ba “pendekar” arte marsial sira iha Sentru Konvensaun Dili sabadu semana liuba katak mundu internasional observa hela ita dehan Timor Lorosa’e la merese ukun rasik an.

Kestaun seluk oinsa ita nia preparasaun fasilidade infraestrutura rai laran preparadu ona ka lae. Singapura iha nia embaixada iha ita nia rai no mos sira nia nai ulun sira diplomata vizita dalas-dalas ona mai Timor Lorosa’e.

Konserteza sira uza lalenok diplomata ne’e hateke hela saida mak iha halo ona. Hahu husi lalokar bainaka sira tama fatin hanesan aeroportu, portu ba fatin sirkulasaun sasan komersiu tama sai to’o iha Dili laran nudar kapital pais ne’e nian bainhira sira haree, bainaka sira inklui Singapura kasian ba ita.

Aeroportu nivel internasional nebe atu harii foun horikedas tinan 2008 to’o ohin loron koalia deit, roo sira tenke hein malu iha tasi laran bele to’o fulan ida mak hetan fatin atu hatun naha no tula naha iha Portu Dili. Se sai ona membru Asean, konferensia ka sorumutu balu tenke hala’o iha Dili. Saida mak ita presiza hanoin se bainaka husi nasaun sanulu ne’e mai iha Dili?

Bainaka sira sae kareta husi aeroportu mai kota laran bele kona kedas moras ambient tanba liu husi laloran aspal leten tatidik tun sae, molok to’o fatin konferensia, bainaka nia matan nabeen tiha tamba rai rahun semo hadulas nakonu iha estrada laran, to’o iha fatin konferensia teki-teki ahi mate sai nakukun. Karik ita garantia buat ida hanesan ne’e la akontese ona iha tinan rua oin mai?

Ita labele kompara Asean ho tinan 40 liuba bainhira nasaun lima harii asosiasaun ne’e. Baibain ita dehan Singapura mos bainhira harii Asean ne’e nia kondisaun ekonomia no estabilidade rai laran dalaruma aat liu ita. Maibe tenke hanoin katak tinan liuba la hanesan ona ho tempu ohin loron. Buat hotu iha mudansa boot no ita hakarak ka lakohi tenke adapta an ho situasaun ne’e. Labele obriga an maibe halo esforsu maka’as, hatudu ita nia kapasidade hodi fo apoiu ba ita nia misaun diplomatiku.*** hakerek husi Redasaun Jornal Semanal Bisnis Timor iha Dil

Asanami: PD Mak Maun Bo'ot Xanana no Maun Bo'ot Xanana Mak PD

Dili, CJITL Eleisaun, Sekretariu Jeral Partidu Demokratiku, Mariano Asanami Sabino ne'ebe mo hanesan Ministru Agrikultura no Peska iha nia intervensaun hodi responde jornalista debate nakloke iha fundasaun oriente hateten katak CNRT mak PD no PD mak CNRT.

“Maun Bo'ot Xanana uluk hamutuk ho ami durante tinan hitu – 7 hodi sai hanesan opozisaun, depois hamutuk fali iha governu AMP, maibe agora Maun bo'ot Xanana iha fali CNRT mos ema barak PD nian iha ne'eba hotu ona hanesan Julio Tomas Pinto, Miguel Manetelu, Bendito Freitas no seluk tan, uluk sira ne'e dehan impresta ba atu ajuda maibe oras ne'e sira iha ne'eba ona, progama balun PD nian mos tama hotu ba ne'eba, maibe ami PD sempre hamutuk nafatin ho Maun Bo'ot Xanana” Asanami hateten.

“PD ne'e uluk deklara an iha loron 10 Junho 2001, loron ida deit hafoin CNRT dizolve an iha Balide, Dili” Asanami hateten.

Tuir Asanami katak PD oras ne'e metin liu tan ona tanba konsege hari ona nia strutura metin liu tan to'o iha baze.

Nune'e mo prezidente interinu PD, Nominando Martins Buras hateten katak PD oras ne'e iha ona estrutura to'o suku 356 no sei falta tan deit ona iha suku 86 hodi kompleta molok kongresu nasional ne'ebe sei hala'o iha Outubro 2011 mai.

Dirijente PD hato'o asuntu ne'e liu husi seminar ne'ebe hala'o, Terca feira ne'e (31/5) iha Fundasaun Oriente ne'ebe organiza husi Centru Jornalista Investigativu Timor Leste – CJITL. (Domingos da Silva/CJITL)

Rabu, 25 Mei 2011

UN on back foot in row with Timor PM

– Fri May 20, 3:09 am ET

JAKARTA (AFP) – The United Nations Mission in East Timor (UNMIT) was on the back foot Friday after Prime Minister Xanana Gusmao angrily accused the world body of trampling on his country's sovereignty.

UNMIT was forced to release a statement denying it saw the former guerrilla fighter as an obstacle to democracy after documents critical of Gusmao that were used in a UN briefing were leaked to the local media.

"This document is not an official UNMIT document. It does not represent the official views of UNMIT," the mission said in a statement.

In a speech marking the ninth anniversary of East Timor's independence from Indonesia earlier this week, Gusmao slammed the UN and the East Timorese "experts" on its staff.

He said that from 2000 to 2008 the "international community" had spent almost $8 billion in the tiny half-island state but "we do not see any physical development and even more poverty was created in our country".

The prime minister mocked the UN's record at development and conflict resolution around the world, and suggested UNMIT should focus its efforts on trouble spots like Afghanistan, Pakistan and the Middle East.

"My proposal is this: UNMIT and Timorese experts, offer your services to improve Iraq, Afghanistan, Pakistan, and give support to democracy in Yemen, Syria and Libya," Gusmao said.

He accused East Timorese nationals who worked with UNMIT of grovelling for money.

"I want to say to these Timorese, which have become experts for UNMIT, you do not need to show off; you do not need to grovel for other people?s money," the prime minister said.

"This is a sickness, which we call mental colonialism or intellectual colonialism...

"In our constitution it says: do not alienate our sovereignty, do not sell our sovereignty to other people."

He said all the "big 'experts' in our country" should "work together with President (Barack) Obama to look to resolve the $14.5 trillion dollar American debt, and the big fraud which the financial institutions and banks displayed in 2009 that damaged the whole world".

"America and Europe need these Timorese experts and internationals, to correct the standards which they so dearly defend," he said.

"And the world needs reform that is indeed big. Big organisations in the world need reforms which are bold and clear, in order to clean the dirt from within, so that they can gain experience to clean other people?s backyards.

"The UN itself needs this big reform."

Sumber: http://news.yahoo.com/s/afp/20110520/wl_asia_afp/timorpoliticsun_20110520070920

Liamenon : Amo Bispo Carlos Filipe Ximenes Belo

LORON INDEPENDENSIA – 20 de Maio de 2002

Uluk kna-na’in atan há’u foti neon ba Lalehan hodi agradese ba Na’in Maromak, nebé tulun ona Povu Timor Loro Sa’e bele hetan kbiit atu "ukun rasik-aan."
“Obrigadu wa’in, Aman Maromak, tan ba grasa boot ida nee!”.

Hanoin rua, atan há’u hasae orasoens no hamulak ba Assuwa’in Matebian sira nebé, hori otas ba otas, funu atu tahan ni-nia liberdade no identidade hanesan Povu ida no Nasaun ida.

Ho Komunidade Internasional nia tulun, liuliu ho Nasões Unidas nia apoio, Povo Timor bele ukun rasik-aan!

Loron 20 fulan Maio tinan 2002, loron boot ba Timor oan tomak, tan ba iha loron ne’e, ita tomak bele dehan: La iha tan ema seluk ukun iha Rai Timor Loro Sa’e! Loron 20 de Maio loron Independensia lolós ba Timor-Loro Sae.

Independensia nee’ iha nia fundamentu iha Povu tomak nia desizaun: tan ba hili dalan importante ida: Referendum iha loron tolu nolu, fulan Agostu tinan 1999. Independensia nee hetan nia legitimidade hosi Nasoens Unidas, tan ba Sekretariu-Jeral rasik, senhor Kofin Annan mak fo sai katak Timor-Leste Independente ona, hanesan rai seluk-seluk iha mundu.

Independensia ne’e ema hotu-hotu rekonhese! Independensia ne’e, Igreja (Vaticano) rasik rekonhese. Amo Papa, agora ne’e, Beato João Paulo II, haruka ni-nia delegadu, Arcebispo Dom Renato Martino, atu halo Missa boot iha Tasi Tolu, hamutuk amo bispo Administrador Apostólico na’in rua (Dili no Baucau) amo lulik sira, madres sira no sarani lubun boot.

Wainhira missa ne’e remata tiha, Komandante Falintil Xanana Gusmão, Presidente Republika ba dala ukuk, hakat ba Altar oin, lori bandeira nasional, atu simu bensa, nebé Arcebispo Renato Martino mak hisik we lulik, ka água benta. Hafoin Bispo na’in rua entrega hikas Bandeira ne’e ba Presidente da Repúblika.

Ho Independensia tinan 2002, mak iha Rai Timor-Leste, bele harii Estado timorense: Timor-Leste sai duni Repbúblika; iha nia Constituição; ni-nia Orgauns de soberania: Presidente, Governo; Parlamento no Tribunais; Ofisialmente iha Forsas Armadas no Polisia Nasional, Alfândega no Servisus de Imigrasaun. Iha passaporte rasik no selus rasik, etc.

Ho Independensia lolós iha 20 de Maio, mak Timor-Leste, sai membru ba Organizasaun Nasoens Unidas nian; bele halo akordus internasionais; bele haruka Embaixadores Plenipotensiarius ba rai leluk ho “cartas credenciais”.

Ho Independesia 20 de Maio mak Timor oan sira bele harii sistema multipartidariu, katak iha Timor Loro Sa’e, iziste partidu politiku oin oin.

Maibé, liu tiha tinan sia, ita bele husu ba ita-aan rasik: Indepenensia ba se’e loss? Independensia ne’e atu halo saída? Ho Independensia ne’e, Timor oan tomak hetan ona diak?

Ema hotu hotu hetan edukasaun? Hetan kultura? Hetan servisu nasional de saúde gratuitu?Halakon ona odiu no violensia? Ema hotu hotu respeita direitos humanus? Ema hotu hotu buka tulun malu? Respeita malu? Hadomi malu? Timor oan sai riku hanesan, no kiak hanesan? Ka balu riku liu, balu kiak rabat-rai?” Bele akontese, balu sai “malae-boot”, balu sai atan no kuda-reino nafatin!

Atan há’u hanoin Independensia ne’e sei sai kapaz liu tan, winhira, ita tomak serbisu ba “kapasitasaun” Timor oan tomak nian. Dehan katak, iha área hotu-hotu, politiku, ekonomiku, kultural, sientifiku, militar, sosial, desportivu, tekonolojiku, relijiozu, espiritual, Timor oan tomak, mane ka feto, iha kbiit atu hala’o ni-nia serbisu ho kompetensia, profisionalizmu, responsabilidade, sakrifisiu, dedikasaun, ksolok. Atu hetan “kapatisaun ida ne’e, ita Timor oan rasik mak tem ke estuda, serbisu, planeia, organiza no deside. La iha ema seluk atu desidi iha ita nia fatin.

Liafuan ikus: atan hakru’uk ba Assuwain Timor oan tomak nebé fakar ona sira ran ba Timor nia liberdade no independensia! Há’u reza ba ulun no ukun n’ain sira atu serbi di-diak ita nia povu. Há’u haruka hakoak boot ba povu ki’ik sira iha foho nebé sei terus… Korajem ba foin sa’e sira atu kontinua defende Independensia ida ne’e!

Viva Loron 20 de Maio! Viva Timor-Leste Independente!

Porto, 13 de Maio de 2011.
Dom Carlos Filipe Ximenes Belo

Etiquetas: 20 Maio 2002, Dom Carlos Filipe Ximenes Belo, Forum Haksesuk, Loron Independensia

Jumat, 20 Mei 2011

Tinan 9 Timor - Leste Restaura Ukun Rasik-an, 201 de Maio 2011: Reflesaun ida

Husi: Delsio Guimaraes,
20 Mei 2011


Invazaun Indonesia durante tinan 24 nia laran, 07 de Dezembro 1975 to’o 30 de Agostu 1999 ho konspirasaun husi Nasoens Kapitalista sira mai Timor, husi esforsu luta nebe’e Timor oan halo hasoru Indonesia, los duni katak ukun an laos prezente ida ba Timor oan, maibe liu husi sakrifisiu bo’ot.

Tempo nebe’e Timor Oan rasik ho linha orientasaun no movimentu oin-oin, Fretilin nudar Movimentu primeiro iha Timor, FALINTIL, Juventude Loriku Aswain, Movimentu Estudantes, Igreza Katolika, Solidariadade Internasional, Movimentu Diplomatikas, Grupo Klandestina nebe’e hamri’ik iha oin hodi defende Povu nia direitu ba ukun rasik an, kaer metin kuda talin rasik hasoru inimigo, ho prinsipio ukun rasik an nebe’e kuda metin iha Timor Oan nia kakutak, inspira luta, mate ka moris ukun rasik an hanesan Moto ba Registensia povu Maubere.

Oras ne’e Timor oan moris ona iha Liberdade nia laran ema hotu – hotu haksolok, moris diak, goza ba ukun rasik an ida ne’e. Presiza halo saida hodi refleta tinan 9 Restaurasaun Independensia, iha minute ida ne’e mai ita hamutuk ho konsiensia, ho fuan no laran tomak, hanoin no temi netik sira nebe’e mate ba Pátria ida ne’e. Inspirador ba Timor nia ukun rasik an hanesan, Nicolao Lobato, Konis Santana, Vicente Reis “Sahe”, David Alex “Daitula” no sira seluk tan. Sai ona HEROI bo’ot ba Timor Leste nia Historia, sira nebe’e ho espiritu no forsa natural sira; Rai lulik, Fatuk lulik, Foho lulik, Be’e lulik, tasi no balada fuik sira, Pioneirus Libertasaun sira hamutuk ho Povu Timor konspira ukun rasik an kontra esplorasaun ne’ebe rezime Soeharto halo iha Timor.

Konseptu libertasaun patria to’o ona nia rohan, maibe konseptu libertasaun total no kompleta ba povu seidauk hetan, saida mak Timor oan rasik presiza halo iha tempu ida ne’e, tempu to’o ona atu Timor oan (mahukun) ka lider sira persiza hare’e no hadomi malu nafatin, halo buat nebe’e favorese ba povu nia futuru, halo politika dezemvovimentu ba povu nebe’e terus, povu la husu dependensia maibe husu transformasaun social ba sira nia Moris, fo’o Justisa ba ema sira nebe’e halo krime kontra Humanidade iha Timor Leste.Ita hein >> VIVA TIMOR - LOROSA'E !





Dili - Becora, 20 de Maio 2011

Delsio Guimaraes

Kamis, 19 Mei 2011

Diskursu PM Kay Rala Xanana Gusmão iha Seminariu Sientifiku no Kultural UNTL nian

Excelência Senhor Presidente da República
Exelência sira hotu
Magnifico Reitor
Corpo Docentes
Senhoras no Senhores
Estudantes sira

Uluk nanain, há´u agradece ba oportunidade ida né, atu ko´alia oitoan konaba ba tema ne´ebe fó mai ha´u: Construção Nação no Construção Estado.

Loron tolu tan, ita sei celebra tinan 9 ba restaurasaun independencia, nebé ita declara iha 28 Novembro 1975. Declaração Unilateral katak ita mesak mak declara-an, maibé Comunidade Internacional seidauk simu no rekonece. Foin iha 20 de Maio de 2002, mak comunidade internacional halo reconhecimento nebé ita precisa, atu bele sai membru ba Comunidade de Nações iha Mundo no, iha Setembro 2002, ita tama nudar membro ida tan iha Nações Unidas.

Iha fulan Julho mai né, Sudão do Sul mós sei liu husi processo hanesan e Comunidade Internacional sei hamutuk ho sira iha loron boot, nebé sira atu hahú hamrik, hanesan rai no povo independente ona. No iha fulan Setembro mai né, sira mós sei hetan fatin ida iha Assembleia-Geral, nudar membru ONU.

Ita foin tinan 9 maka kaer ukun iha ita nia rai doben. Rai barak, iha Africa no Àsia, hetan ukun-an, depois de II Guerra Mundial, né katak, tinan 66 ona. Rai sira husi CPLP, iha África, hanesan Angola, Moçambique, Guine-Bissau, Cabo Verde no S. Tome e Principe, tinan 37 ona.

Tamba né, importante tebes atu ita kaer nafatin hanoin katak, ita foin hahú hari ita nia Nasaun no ita nia Estado. Bainhira la tetu ho diak, tempo nebé rai ida-idak moris nudar rai independente, ita kompara sala rai ida ho rai seluk, hodi halakon tiha susar no difikuldades nebé rai hotu-hotu sempre hetan, iha tinan sanulu dauluk to´o tinan ruanulu nuné.

Bain-hira ita la kompreende didiak processo ida, ita iha tendência atu exige liu fali ita nia kbit, atu hala’o processo né duni. Atu bele la’o ho firmeza de acções, (katak, se hahú buat ruma tenki kontinua nafatin to’o rohan), atu bele la’o ho convicção, (katak, se halo buat ruma halo ho fiar metin katak buat né diak), precisa tebes atu ita labele lakon processo ninia lala’ok ka ninia desenvolvimento.

Processo nebé, tenki ita nian rasik – né importante tebe-tebes!

Iha Bali Democracy Forum, nebé dala tolu ona i tinan-tinan rai barak tan mak participa, iha Conferências no mós Universidades balun iha Rai-liur, ha’u sempre temi katak:

- Democracia, processo ida naruk, nebé só bele consolida-an bain-hira ema hotu compreende diadiak processo né;

- Democracia, processo ida nebé rai ida-idak mak bele hala’o, tuir nia condições no características próprias ka ninian rasik.

Ita bele acompanha mundu hodi haré katak, iha rai barak, sira fokus ba eleisoens, hanesan fali, se eleisoens diak, buat hotu-hotu muda kedas ona. Iha África no iha Ásia, Rai barak tebes liu 40 resin, sei hasoru problemas hanesan ka barak liu no difícil liu fali ita, iha Timor- Leste.

Se ita la loke matan, hodi halo estudo, nebé luan, kona ba rai selu-seluk nia processo, ita la konsegue haré sá-ida mak ita rasik bele halo, sá-ida mak ita rasik tenki halo no sá-ida mak, ita rasik hatene, diak liu ba ita.

Princípios teóricos nebé ha’u temi daudauk iha leten, mak ami kaer hodi ita halo, mesamesak,funu tinan ruanulu resin hat nia laran, to’o ita manán. Karik, mak ami la iha metodo pensamento ida né atu conduz ami nia hanoin, ita lakon tiha funu ona, depois de 1979.

Tamba né, ita la halo funu iha nakukuk laran, ita la halo funu sem bases teóricas atu kaer processo funu nian. Processo hotu-hotu hanesan, iha ninia lala’ok. Processo social bele hetan dificuldades próprias no buka resultado oin-ida. Processo económico sempre tenki hetan nia dificuldades rasik no hasai nia resultado ketak. Processo político, mós iha deit dalan ida: iha desafios próprios, no bain-hira hatán tiha desafios sira né, nia resultado sei responde ba processo né rasik.

Ita acompanha daudauk ‘revolução popular’ iha norte da África no iha países árabes. Egipto nia desenvolvimento físico apresenta cidades mesak boot no furak, maibé processo político hatudu regime autocrático. Nuné mós, Líbia, Síria, Iémen, Arábia Saudita.

Iha Ásia, ita haré Laos, Mianmar, Bangladesh, iha Nova Guiné Papua, nebé Austrália entrega independência, iha 1975, sira né la ós buat ruma atu halo ita hakfodak katak avançado tebes ona.

Se ita la hatene estuda processo sira né, ho ida-idak nia dificuldades, ita sei la hetan dalan atu hakat ba oin no atu resolve. Só bain-hira ita haré processo ida ho diak, mak ita bele mós haré oinsá mak, sei la’o no bele sukat hakat sira nebé ita fó, hodi hetan resultado nebé diak.

Processo construção Nasaun, processo ida complexo liu, nebé áreas hotu-hotu tama iha laran, keta-ketak maibé ka’et-malu, katak, interdependentes. Interdependência katak, bainhira área ida la’o ho diak, bele dada áreas seluk, maibé iha área importante ida mak hakiduk ka estraga, áreas selu-seluk mós hakiduk i bele hapára processo tomak.

Processo construção Estado, processo ida mós ho nia dificuldades no desafios oi-oin. E, liuliu, ba ita nia compreensão, processo ida ke naruk mos. La ós processo ida nebé bele hotu lalais.

Excelência, Presidente da República
Excelências sira tomak
Magnífico Reitor
Corpo docentes
Estudantes sira

Se nuné, ita bele husu: Estado mak sá-ida? Estado mak instituisoens, soberania nian, nebé sai nudar pilares ba ita nia Timor-Leste independente. Hotu-hotu hatene Instituisoens Estado nian: Presidencia da República, Parlamento Nacional, Governo no Tribunais.

Ita foin atu halo tinan 9, iha processo kaer rasik ukun-an! Né duni, ita tenki concorda katak ita sei iha fase construção Estado né rasik. Né katak, instituições sira né bele iha ona, mas tenki halo esforso boot nafatin atu hadi’a tinan-tinan, to’o sira ida-idak iha nia kbit rasik ona, atu halo servisu ho diak.

Presidente da República mak instituisaun ás liu iha ita nia Estado i sai núdar instituisaun ida nebé tau matan ba Unidade Nasional, ba Democrasia, ba mós hahalok hotuhotu, husi actores Estado nian, nebé tenki tuir Constituisaun no Lei.

Parlamento Nasional, instituisaun soberania ida, nebé mós ás. Iha Uma Fukun nebá, mak representantes povo nian hato’o no defende povo nia aspirasoens, hodi hatama aspirasoens sira né iha leis sira nebé, parlamentares sira discute no aprova. Instituisaun ida né mós iha knar atu hala’o fiskalizasaun ba Governo nia política, katak, Governo nia planos no medidas nebé hasai no ba Governo nia hahalok, katak, ba implementasaun programas ka planos sira né.

Ita hotu tenki reconhece mós katak Parlamento, iha besik período rua né nia laran (2002- 2007 no 2007-2012), halo buat barak ona maibé sei precisa hadi’a-an diak liu tan, hodi bele representa duni povo nia hakarak. Processo ida né mós, só tempo mak bele fó, ba instituisaun rasik, kbiit nebé diak no memória institusional nebé metin.

Governo, instituisaun ida nebé iha knar atu hala’o programas ba tinan lima, tuir nia mandato, no ba tinan ida-idak, atu kumpre nia mandato. Governo mós tenki tau matan atu fo no hadia kbit administrasaun públika nian, ho hanoin katak só ho funcionalismo público nebé kompetente, profissional no nakonu ho espíritu atu servi, mak ita nia Estado bele la’o ona ho eficiência.

Ba ida né, iha Inspecção-Geral do Estado, nebé hala’o knar atu haré ba irregularidades oi-oiniha administrasaun. Governo mós tenki fo atensaun ba formação ba inspectores no auditoresnebé iha ona instituisoens bara-barak nia laran, hodi bele hala’o sira nia knar ho diak.

Iha ona mós Comissão da Função Pública, nebé tau matan ba processo recrutamento nebé tenki transparente, processo promoção nebé labele hetan hili malu deit tamba família karik, tamba partido karik, tamba simu osan karik, no processo nebé honesto no justo iha avaliasaun ba funcionários sira, hodi mós hasai medidas disciplinares ba sira nebé tenki hetan. Foin tinan ida mak ita hahú, sei falta fatin no fasilidades oi-oin, no sei falta tan ema nebé iha capacidade no idoneidade ba servisu sira né.

Iha processo kaer ukun, ita mós sei iha processo harí no buka hametin liu tan instituisoens sira. Tan né, Estado tenki ajuda buka solusoens nebé diak liu ba problemas oioin nebé mosu i obrigasaun boot ida mak atu haré ba componentes hotu-hotu iha ita nia sociedade nia laran.

Nuné mós, mak ita iha Provedoria dos Direitos Humanos e Justiça, nebé hala’o daudauk nia knar i ita hotu tenki aceita katak, atu sira servisu tuir sa-ida mak ita hotu hakarak, sei lori tempo, Governo tenki hadia tan sira nia condições servisu no aumenta tan ema nebé iha mós idoneidade.

Instituisaun importante ida tan, mak Comissão Anti-Corrupção. Dalaruma ha’u rona katak, tinan ida ona, seidauk prende ema ida. Ko’alia hanesan né ladun lós, tamba ita labele haluha katak atu instituisaun ida bele funciona diadiak, recursos humanos sai factor fundamental tebes. Investigação crime corrupção, la hanesan investigação crime homicídio ka oho ema. Tenki prepara uluk ema.

Ikus liu, Tribunais, mak pilar ida seluk ita nia Estado nian, nebé kaer justisa iha ita nia Rain. Tribunais sira nia knar mak atu assegura katak ema hotuhotu iha lei nia okos. Tuir ita nia Constituição, hanoin boot mak ida né: ema hotu-hotu tenki hetan acesso ba justiça no ema hotu-hotu iha lei nia ókos.

Maibé, ita la’o ba oin: Tribunais, instituisaun ida ke independente duni husi instituisoens tolu nebé temi uluk, hodi assegura katak la iha interferência sa-ida deit ba sira nia decisão.

Foin daudauk, ita assiste Vice Primeiro Ministro ba tuur iha Tribunal, nudar réu. José Luis Guterres, nudar ser humano, kala terus, emocional, moral no politicamente. Maibé, ita nia Estado manán! Maibé, ita nia Estado hametin an! Ida né mak importante!

Tuir ita nia Constituisaun, tenki harí Tribunais hanesan tuir mai né: Supremo Tribunal da Justiça no Tribunais judiciais sira seluk, Tribunal Administrativo Fiscal e de Contas no tribunais administrativos no fiscais primeira instância nian no Tribunais militares.

Ohin loron, ita iha deit Tribunal de Recurso, nebé kaer knar Tribunais ás sira ne hotu nia competências. Né atu dehan deit, katak, ita sei iha processo harí ita nia Estado. Processo né tenki la’o neineik duni, tamba atu harí ho diak, ita tenki haré ba Recursos Humanos. Factor ida né, nebé ita nai Rain sei kuran, mak sei sai hanesan sasukat ba kbit iha processo harí ita nia Estado.

Governo mós aprova e haruka ona ba Parlamento proposta de lei atu cria Câmara de Contas, hanesan passu preparatório ida ba ita nia sistema administrativo no fiscal, iha ita nia Estado.

Atu sidadaun hotu-hotu bele hetan asesu ba justiça, ita tenki harí Tribunais iha ita nia Rai laran. Maibé, ida né deit la to’o. Ita tenki harí mós Procuradorias, ita tenki harí mós Defensorias, ita tenki prepara didiak liu tan oficiais justiça, ita tenki prepara diak liu tan polícia investigação, ita tenki iha advogados barak liu tan.

Ita tenki haksolok ho hakat, mesmu ke kiik-oan, maibé ita foti daudauk. Hori seik, ha’u partisipa mós iha serimónia tomada de posse ba Juízes, procuradores no defensores públicos foun. Processo recrutamento hala’o ona i, iha tinan ida né duni, 45 mak sei ba tan hetan formação. Hanesan mós sei hahú formação ba investigadores 60. Hodi hatene buat sira né hotu, mak ita nunka bele lakon ita nia persepsaun katak, ita sei iha nafatin processo harí no hametin instituisoens Estado nian.

Senhoras no Senhores
Estudantes sira

Agora, ita ba questão ida seluk: Sá-ida mak Nasaun?

Nasaun mak: Rai Timor-Leste no nia povo tomak, Estado no sociedade tomak.

Tuir estatística nebé ita hetan iha Census 2010, nebé ita mak halo rasik, Timor-Leste iha 1.064 mil habitantes (katak, Timor-Leste nia populasaun: tokon 1, rihun 64 resin).

Haré ba número sira né, tuir grupos etários, katak tuir grupos ho idade hanesan, ita bele haré ba situação complexa tebe-tebes ida. População Timor-Leste, população ida ke jovem tebes.

- ho idade to’o tinan 15, liu rihun atus hat (mais de 400 mil)

- to’o tinan 25, liu rihun atus lima

Dados sira né bele haré husi perspectiva rua: - ida, mak RDTL bele iha esperança boot ba nia futuro, tamba nia população sei jovem; ida fali, desafio boot ba educação, ba sira nia formação, ba sira nia capacitação.

Né hatudu ba ita tomak katak, sector Educação sai nudar prioridade boot tebes ida ba Nasaun ida né nia futuro. Educação ba labarik hotu-hotu, no, educação ho qualidade.

Educação nebé tenki orienta daudauk ona ba labarik sira atu hetan skill, hodi bele hetan servisu, iha tempo ikus. Tamba, ita nia Nasaun nia desafio boot liu iha tempo ikus mai mak Serviço ka Emprego ba timoroan sira.

Tuir ita nia Constituição, Estado iha atu haré ba povo nia moris. Bain-hira temi moris, ita labele ses husi sector saúde, nebé tau matan ba povo nia isin diak.

Iha moras nebé, kuandu mosu, afecta ema barak i iha mos moras nebé grupo kiik balun mak sei lori hela. Atu haré ba moras sira né hotu, mak Estado mós tenki buka atende nafatin, tenki hasai no hala’o plano didiak, hodi bele reduz daudauk to’o, iha loron ikus mai, bele halakon ona moras balun husi ita nia rain.

Moras barak, povo hetan tamba má-nutrisaun, e ita mós bele temi ai-hán nebé sei kuran tebes. Né duni mós, mak sector agricultura hetan knar atu hadia buat sira né hotu, ho neineik hodi halakon tiha hamlaha iha ita nia rain. La os ita nia povo deit mak hetan susar iha ai-han.

Rai barak tebes, centenas de milhões de pessoas iha mundo tomak, mak hahán kuran ou hamlaha. Ha’u temi deit áreas nebé importante ka básico liu ba povo ida né nia moris, loron ohin no ba loron aban.

Excelência, Presidente da República
Excelências sira
Magnífico Reitor
Corpo de docentes
Senhoras no Senhores
Estudantes sira

Iha processo harí ita nia Nasaun, sá componentes mak Estado tenki tau matan?

Bain-hira ita temi komponentes, ita tama iha assunto boot tebes ida nia laran. Né duni, mak ha’u sei fokus liu ba componentes rua nebé tenki hadi’a duni, hodi nasaun né bele ba oin, ho di’ak.

a - Componente político, área ida nebé, hakarak ka lakohi, halo parte iha ita nia sistema moris, tuir ita nia Constituisaun.

Sistema democrático mak fo dalan ba liberdade expressão, katak ema ida-idak bele iha nia opinião rasik, la iha ema ida teri netik. Maibé, bain-hira ita foin mak hahú processo democrático, ita hanoin fali katak democracia serve para ita hakilar malu, hatún malu; no hanoin fali katak liberdade fo ona dalan ba ita atu halo sá-ida deit mak ita hakarak.

Democracia, ko’alia kona ba direito ema ida-idak nian, maibé ko’alia mós kona ba direito ema hotu-hotu nian. Iha expressaun ida nebé furak tebes atu ita compreende hanoin né: ‘ha’u nia direito to’o deit iha baliza nebé ema seluk nia direito hahú’. Compara oitoan ba realidade, ita bele dehan: ‘ha’u nia to’os ka ha’u nia kintal to’o deit lutu to’os ka kintal ema seluk nian’.

Kuandu ita kompreende hanesan né, ita bele hatúr ona konseitu direito iha democracia nia laran. Tamba ho konseitu ida né, ita mós assegura ba ita ida-idak rasik, kompreensaun kona ba dever. Ha’u iha dever atu respeita ema seluk nia direito, hanesan ema seluk iha dever atu respeita ha’u nia direitu.

Democracia la fó deit direito, democracia fó mós dever ba ema ida-idak no ba ema hotuhotu.

Kuando, iha demokrasia nia laran, ita hetan kompreensaun diak kona ba dever, sempre mosu, iha sociedade ida nia laran, espírito solidariedade nebé maka’as. Solidariedade mosu husi respeito malu, nebé sei lori sociedade tomak la’o mós ba hadomi malu no tulun malu.

b - Componente social

Iha componente ida né, ita bele haré ba organizasoens oi-oin nebé halibur ema lubuk ida ho hanoin no hakarak hanesan.

Ita bele temi religião i iha né, Timor-Leste, maioritariamente católico, maibé respeita confissões religiosas seluk. Iha área ida né, ita hotu tenki orgulho duni tamba iha tolerância nebé ás tebes iha ita nia sociedade laran.

Maibé, tamba tolerância ida né, iha tinan ida-rua nia laran, seitas balun hala’o actividades i depois hadau ema nia rain i sai problema. Buat ne hotu bele acontece, tamba ita mak simu sira iha uma, ita mak lolo liman ba hahán ka osan ruma nebé ita simu.

Ikus-ikus né mós, grupos husi liur, lori sira nia religião ho livros nebé sira fahe mesak radikal tebes. Ida ne bele estraga ita, nudar povo kiik ida, povo sei kiak hela, i ita husu ba confissões religiosas sira hotu, atu tau matan ba né. Radikalismu tama iha ita nia rain, ita hotu sei la tur hakmatek, sei estraga deit malu hanesan iha fatin barak iha mundu.

Iha componente social, ita bele mós temi organizações seluk ba juventude, ba feto, ba profissionais sira, ba trabalhadores, ba vulneráveis no seluk-seluk tan.

Ita nia Estado seidauk iha kbit atu tau matan ho diak ba componentes sira né hotu. Depois de haré ba situação geral iha Nasaun nia laran, Estado mak iha knar duni atu hasai prioridades. Maibé, ita mós labele hanoin katak buat hotu-hotu mesak prioridade i hanoin nuné, hanoin la lós. Tetu necessidades hotu-hotu, mak balun sai hanesan prioridade atu atende, hodi hamenus necessidade sira né.

Foin iha Sabado kotuk, ami hasoru malu ho Grupos ka organizações nebé habolu ‘artes marciais’ no ‘arte ritual’, hodi ko’alia ba malu, hodi husu ba malu sá-ida mak grupo ida-idak bele contribue ba Nasaun doben ida né. Sira hotu hasaicompromisso katak, nudar grupo ka organizasaun, sira lakohi envolve-an tan iha violência iha ita nia rai laran.

Estado nia dever atu tau matan duni, atu assiste hodi hadia espírito cidadania iha timoroan idaidak nia neon no nia hahalok.

Estado reconhece katak seidauk fo atensaun máxima ba arte, ba cultura, ba pintura, ba teatro, ba música, ba desporto. Maibé ita tenki la’o neineik, ita sei iha processo hametin ita nia Nasaun no ita nia Estado.

Iha semana kotuk mós, Governo hasoru malu ho chefes de suco sira, hodi haré ba sira nia knar iha comunidades sira nia let, atu atende iha problemas oi-oin nebé mosu i precisa atu resolve.

Governo mós sei buka, hamutuk ho Comissão da Função Públika, atu hasorumalu beibeik ho funcionários sira, atu ko’alia kona ba sira nia direito, mas atu hametin mós consciência kona ba sira nia dever. Iha tinan hirak né laran mós, Governo buka hasoru malu ho sector privado, tamba tenki tau matan ba ita nia sector privado, hodi sira bele hakbiit-an i nuné bele sai parceito diak ba desenvolvimento ita nia rain. Fundasaun boot ba processo ida né mak segurança, estabilidade, domi no dame iha sociedade tomak nia laran. Ita hahú ona, ita tenki continua nafatin.

Senhor Presidente da República
Excelência sira
Magnífico Reitor
Corpo de docentes
Senhoras no Senhores
Estudantes sira

Atu remata, ha’u sei ko’alia oitoan kona ba construção ba cidadania. Ita nia Constituição dehan: cidadão hotuhotu iha dever atu defende soberania Timor-Leste.

Universidade, nudar instituisaun ensino superior, hetan knar boot ida iha processo harí ita nia Nasaun, maka: atu forma sidadauns nebé diak no matenek ba futuro.

Sidadauns nebé diak, mak ema hotu nebé buka kaer metin princípios nebé diak; sidadauns nebé diak, mak ema hotuhotu nebé buka kaer metin valores nebé diak.

Sidadauns nebé diak, mak timoroan sira nebé tau interesses Povo no Nasaun nian ás liu interesses ema, nudar individual, ka ema, nudar grupo.

Sidadaun ida bele matenek, maibé bele sai sidadaun nebé ladún diak Iha semana kotuk, ha’u simu Reitor no Directoria husi Universidade PGRI, iha Kupang. Sira informa ba ha’u kona ba planos de cooperação ho UNTL, kona ba sira mós hakarak hatama curso de lingua portuguesa iha nebá no mós actividades iha área desporto universitário.

Ami nia encontro, positivo tebes. Ami discute kona ba knar instituições ensino superior nian, ami discute mos kona ba sentido lolós ba educação. Ami hotu to’o conclusão katak, educação atu forma ema, atu loke ema nia hanoin hodi compreende no bele hatán ba mundu real nebé nia sei enfrenta. Maibé, ami mos lembra ba malu katak, iha Indonésia, rivalidades entre escolas hamosu violência, hamosu intolerância, (nebé iha Indonésia hanaran ‘braul antara sekolah-sekolah), i fenómeno ida né buat at tebes ida, tamba daet ba sociedade, no hetan knuk diak ida ona atu hakiak intolerância no violência ba futuro.

Tan né, instituições ensino superior, iha liu dever atu hanorin no hametin valores morais no éticos, hodi nuné forma cidadão nebé diak ba Nasaun ida. Ha’u propõe ba sira katak, tamba assunto né importante tebes, Governo pronto atu fo apoio ba seminários tinan-tinan entre Corpo docentes Universidades sira nebé besi-besik ita. Atu define, sa-ida mak sira hotu bele haré katak precisa duni, hodi nuné Universidades sira né bele iha kbit atu prepara... cidadãos diak ba ida-idak nia rain no ba mundu.

Cidadão la ós katak hetan deit Bilhete de Identidade, hodi bele hili partido político ida no ba tú iha loron eleiçoes. Cidadão katak iha dever atu contribui positivamente ba Nasaun ida.

Dala ruma, timoroan ida bele ses-an tiha husi dever sira né, hodi halakon tiha conceito soberania. Ema né, timoroan né, considera-an ona nudar ema independente, né duni interesses Nasaun nian la vale ona ba nia.

Sira considera-an tiha nudar independente, tamba la ós Estado mak selu sira, maibé Organizações mesak boboot, hanesan agências ONU karik, iha nebé mós ita bele questiona kona ba transparência no resultado ba osan booboot nebé sira gasta. BBC fo sai reportagem ida katak Agência ONU nian ida lori biliões de dólares ba Afeganistão, atu hadia labarik sirania moris, maibé bain-hira osan hotu e Agência né sai husi Afeganistão, labarik Afeganistão sira kiak at liu fali uluk.

Ha’u atu halo intervensaun ida kiik, maibé ha’u husu licença ba ita boot sira hotu, atu ko’alia tan oitoan, tamba ha’u mós lê horiseik documento kapaz tebes ida, husi UNMIT.

Ha’u kontente lê ‘wikileaks’ Timor nian, ka ‘UNleak’ nebé Tempo Semanal fó sai horiseik.

Iha 24 Janeiro tinan ida né, UNMIT halo apresentação ba sira nia staff, kona ba ‘governação democrática iha Timor-Leste’. Iha nebá dehan katak Xanana Gusmão sai nudar obstáculo boot tebe-tebes ba desenvolvimento democracia nian iha Timor-Leste.

Ha’u contente tebes, tamba sira hatudu sira la conhece Xanana Gusmão. E agora, ha’u dehan ba ita boot sira hotu no aproveita atu dehan ba sira, hanesan iha 2009, ha’u fo hatene baInteligência Austrália, nebé mai husu ba ha’u, tamba sá mak ita sosa ró patrulha husi China.

Xanana Gusmão, uluk Marxista-Leninista, nudar membro Comité Central Fretilin nebé aclama Marxismo-Leninismo, hanesan ideologia Fretilin nian, iha 20 de Maio 1977, iha Laline. Sira nebé mós partisipa iha nebá i sei moris maka Abel Larisina, Má Huno no Filomeno Paixão.

Xanana Gusmão mak hakarak sai Presidente Fretilin no Presidente RDTL, iha 3 de Março de 1981, iha Conferência Reorganização da Luta, dalan luan hela ba nia. I nia lakohi, tamba nia preocupado liu atu aprende dirige funu, hodi manán independência. I ho ninia influência, mak ami hili Sr. Abílio de Araújo, momento nebá iha Lisboa ho maluk sira seluk.

Iha Março de 1983, Xanana Gusmão apresenta plano de solução ba funu, nebé só iha 1999 mak ONU foin bele aplika.

Iha 1986, Xanana Gusmão lori tinan ida atu estuda estratégia diak liu atu lori funu, hodi sai husi Partido Fretilin, hodi hako’ak partidos sira seluk no loke dalan ba multipartidarismo. Maluk Delegasaun Fretilin sira iha Rai liur hakerek surat ba nia, iha ai-laran, hodi dehan la concorda ho estratégia ida né i balun bolu nia traidor... ba revolução... to’o ohin loron.

UNMIT ho Agências ONU haluha tiha katak, iha 2001, depois de aprovado tiha Plano de Transição ba Restauração, iha 20 de Maio, Xanana Gusmão la envolve-an tan iha processo UNTAET nian, no la envolve-an iha processo político partidos sira nian ba eleição Assembleia Constituinte, hodi ba tuur nonok, buka tau matan ba Veteranos no hodi simu 500 dólares, husi Banco Mundial, hanesan desmobilização husi FALINTIL.

UNMIT considera Xanana Gusmão nudar obstáculo. Experts, timoroan no internasionais nebé servisu iha UNMIT, dehan nuné: Xanana mak obstáculo boot liu ba Constitucionalismo.

Iha Fevereiro 2008, mak Xanana Gusmão la lê didiak Constituição RDTL, hodi hapara inactividade UNMIT nian ho inoperacionalidade ISF nian, hodi hasai decisão hala’o operação conjunta. atu labele aliena ita nia soberania, ha’u bele garante katak ita sei iha crise nia laran.

Ba UNMIT, ida né mak diak... tamba sira bele hela kleur! I ha’u tenki fó hatene katak, timoroan balun defende katak UNMIT lalika sai, tamba sira ajuda maka’as economia povo nian i, se UNMIT sai, povo sei kiak rabat rai. Hanesan akontese, husi 2000 to’o 2008, nebé comunidade internacional gasta osan besik 8 biliões iha Timor-Leste i ita la haré desenvolvimento físico oan ruma i ajuda aumenta tan kiak iha ita nia rain. Tamba sira sai tiha, kiak aumenta, ita mak sala!

UNMIT mós temi katak ha’u nia resposta ba ‘Contas Gerais do Estado 2009’, hostil, katak maka’as liu no hatudo falta de respeito ba Tribunais. Ha’u concorda katak UNMIT iha matenek barak, nacionais no internacionais, tamba né mak sira la estuda diadiak ha’u nia resposta ba Parlamento Nasional.

UNMIT nia matenek la to’o atu compreende katak ha’u, nudar Primeiro Ministro Timor- Leste, la simu teorias husi politicos no matenek iha Portugal, nebé Tribunal menciona no hakerek iha sira nia relatório, tamba ha’u acompanha situação financeira no económica iha Portugal. (Hanesan uluk, ha’u la halo funu iha nakukun laran). Iha ha’u nia resposta, ha’u buka fo hanoin katak karik teorias sira nebé, Tribunal temi iha relatório né lós, Portugal la monu, rabat rai, ho dívidas 120 biliões de dólares i, ohin loron, buka tane liman ba Banco Europeu no IMF. Sé ida né, mak UNMIT classifica hostil, né katak ‘experts’ iha UNMIT matenek duni.

E UNMIT temi mós caso Maternus Bere. Timoroan balun mós hakilar, tamba ema rai seluk haruka sira hakilar. Sadam Husein oho tiha ona! Ema hotu kontente tamba justiça hala’o duni! Iha tinan sanulu nia laran, Irake hala’o eleições dala lubuk ida, tuir padrão internacional.

Iha Iraque... funu sei nafatin, no Presidente Obama rasik, nebé promete, iha nia campanha, atu hakotu funu né, ohin, ha’u mak hatete, la iha kbit atu hasai decisão kona ba assunto ida né. Iha Janeiro 2006, ha’u ba Washington, ko’alia iha Centro de Estudos Estratégicos i ha’u dehan nuné: ‘Presidente Bush, to’o nia mandato hotu, sei la konsegue estabelece calendário atu reduz to’o hasai tropas americanas husi Iraque’. E ha’u husu ba americanos sira: ‘Keta oho Sadam Husein, aproveita Sadam Husein atu hala’o reconciliasaun iha Iraque, se lae, iraquianos sira mak sei oho malu beibeik’. E, ohin, Maio 2011, sira oho malu nafatin i funu ida nebá sei la hotu lalais. Mesmu ke Osama Bin Laden mate tiha ona.

oan sira né, la acompanha katak, iha caso Líbia ninian, ema buka mós solução compromisso ida ba Omar Kadafi, hodi hakarak konvense nia atu ba tiha países Médio Oriente nian balun ho promessa katak nia sei la hatán ba buat ida. La consegue duni, maibé iha hanoin ba né i problema boot nebé mosu mak, País Médio Oriente ida nebé lós mak bele simu, se hotu-hotu iha problemas uma-laran rasik. Tentativa hanesan né mós, mosu ho relasaun ba Hosni Mubarak, husi Egipto.

Tamba né, buat hotu-hotu relativo. Buat ida, hala’o activismo! Buat seluk, hala’o política, nebé tenki defende interesses nasaun nian. I interesses nasaun nian, buat ida ke luan tebetebes, husi diplomacia to’o aspectos práticos de relações, husi economia to’o comércio, husi segurança to’o soberania.

Ha’u mós iha ha’u nia apreciação nebé klean kona ba ONU nia Agências sira. Ha’u nia proposta mak né: UNMIT ho experts timoroan sira, lolós, oferece-an ba hadi’a tiha Iraque, Afeganistão, Paquistão, e bá fó tulun ba democracia iha Iémen, Síria no Líbia. Maibé, iha UNMIT nia apresentasaun, iha Janeiro 2011, sira dehan katak, só ONU continua iha Timor-Leste mak bele hadia Rai ida né.

Ha’u hakarak dehan ba timoroan sira, nebé sai ‘experts’ ba UNMIT, atu lalika loko-an, atu lalika hakru’uk demais ba ema nia osan, tamba ida né, moras at ida, nebé ita bolu: colonialismo mental no colonialismo intelectual.

Iha lian português diak liu, maka: alienasaun. Ita nia Constituição dehan: labele aliena ita nia soberania, né katak, labele fa’an ita nia soberania ba ema seluk.

Ha’u kontente UNMIT bele aprecia ha’u hanesan né. Karik sira mak foti ha’u nudar ema diak tebes ida... ba UNMIT, povo mak iha direito ona atu desconfia katak ha’u aliena tiha ona interesses povo né nian, ha’u aliena tiha ona soberania Nasaun né nian. Né duni ha’u kontente... tamba nacionais no internacionais sira, iha UNMIT, la kontente ho ha’u. Ita conhece ema balun, nebé sai fali ‘expert’ boot iha ita nia rain, maibé sira devia agora servisu hamutuk ho Presidente Obama hodi buka resolve 14,5 triliões de dívidas americanas, no fraude bo-boot sira nebé instituições financeiras no bancárias sira hatudu iha 2009, hodi mundu tomak la’o kleuk hotu ona.

Balun fali sai ‘expert’ iha macroeconomia no finanças, iha ita nia rain. Sira mak seidauk hanoin hetan, tamba sira maka serve lolós atu ba ajuda Europa sai husi problemas boot hanesan, dívidas 788 biliões husi Irlanda, Grecia no Portugal e ‘baillout’ nebé Banco Europeu no IMF bele oferece maka 322 biliões deit.

Experts oan sira nebé ohin loron, kaer hela Bilhete de Identidade RDTL nian, seidauk hatene katak Rai boboot iha mundu precisa hela sira. América no Europa precisa experts timoroan no internasionais sira né, atu ba corrige tiha padrões ka ‘standards’ nebé sira defende maka’as.

E Mundu presiza reforma nebé boot duni. Organizações boboot, iha mundu, precisa reforma nebé boot no klean, hodi hamós tiha fo’er barak iha sira nia uma laran, i nuné bele hetan experiência atu hamós ema seluk nia kintal. ONU rasik precisa reforma boot.

Iha 2004, ha’u ho actual Presidente, Dr. Ramos-Horta, sei Ministro dos Negócios Estrangeiros, ba visita Alemanha. Presidente Alemão husu ba Timor-Leste atu apoia Reforma iha ONU no sira nia candidatura ba Conselho de Segurança. Ha’u dehan ba Presidente alemão: ‘Reforma iha ONU, labele sai deit hatama tan membros foun ba Conselho de Segurança. Tenki iha reforma duni, tamba ONU organização todan no burocrática tebes ida, nebé gasta osan barak liu... i, ita hotu haré, pobreza ka kiak sei boot liu nafatin iha mundu tomak’.

Tenki iha duni reforma husi agências sira, nebé bolu malu deit, hodi defende iha ibun tutun deit padrões no ‘standards’, nebé sira la pratika. Rai boot no riku sira labele impõem nafatin deit sira nia regras ba mundu. Rai kiik no kiak sira mós labele nonok, hodi simu deit liafuan mamuk nebé tama iha sira nia tilun.

Iha Fevereiro, ha’u partisipa iha ‘Jakarta Internacional Dialogue on Defense’. Iha ha’u nia intervensaun, ha’u sadik participantes sira, civis, políticos no militares, husi Europa to’o Asia, husi representantes ONU to’o Africa no Médio Oriente, hodi dehan: ‘Nusá mak ita la buka dalan atu hakotu tiha funu barabarak nebé gasta biliões dólares cada tinan, hodi comunidade internacional bele hasai plano diak ida, atu dada bé ba fatin barak nebé maran, liuliu iha África, i nuné, osan nebé usa ba funu bele salva centenas de milhões de pessoas, ho sustentabilidade duni’.

Iha nebá mós, tópico ida halai ba transparência kona ba ajudas husi liur nian. Ha’u sadik mós iha nebá, tamba lae, Agências internacionais mak gasta hela osan barabarak, i iha fatin balun, lori hela fos ba fahe tiha, halo relatório mesak boboot katak sira salva ema hamlaha, hodi husu tan osan atu ba nafatin fahe fos.

Kahur ida né ho ‘sustentabilidade’, nebé ohin loron, sai mós hanesan liafuan murak ida ba ‘experts’ balu-balun iha ita nia Rai doben ida né, Agências ka ONGs balun hetan tiha osan, mai halo buat ruma, osan la iha ona mak foin halai mai Governo husu ajuda, lae sira taka. Maibé, loro-loron deit temi ba ita kona ba sustentabilidade. E timoroan sira nebé sai tiha ona ‘experts’ mos temi loroloron, ba ita, kona ba sustentabilidade. Tamba sá? Sira la hakilar, ema la fo ona osan, sira mós la hetan sustentabilidade.




Maluk sira hotu

Tamba né mós, maka Timor-Leste, ohin loron, lidera ‘g 7+’ nebé, ohin, bele halibur países 17 ona, ho total população liu 350 milhões, atu ko’alia, atu hato’o lia lós, atu corrige sistema nebé la’o daudauk iha mundu.

Buat sira ne hotu, mak ita timoroan tenki buka hatene, buka acompanha, buka rona, se lae ita loroloron hanoin deit katak, Timor-Leste mak at liu iha mundu né. Se ita la hatene, ita hanoin katak ‘experts’ timoroan no internasionais sira sira mak iha razaun. Hodi halo ita hanoin katak: iha mundu, ema tomak iha servisu, ema tomak iha liberdade, ema tomak moris iha dame nia laran, ema tomak kabun bosu, sira nia polísia la baku ema, sira la iha crime, prisão la iha, hospital mos taka hotu ona tamba moras la iha, rikus sira fo an kiak sira loron ida dala tolu, governos sira la iha problemas hanesan ita iha Timor-Leste.

Ita hatene, ita sei iha problemas barak, ita sei hadi’a. Ita hotu sei buka haka’as an nafatin. Iha ‘Universitas Indonesia’, ha’u halo mos palestra ida iha Março kotuk bá, i ha’u dehan nuné:

‘Iha países em desenvolvimento, iha cultura at ida: sociedade ladún fo valor ba esforços nebé sira nia Estado halo daudauk atu responde ba necessidades oi-oin. Ema gosta mak atu minimiza esforços sira né, hodi foti ás deit rai sira seluk nia diak.’

Maibé, la ós tamba ida né, mak Estado sei hakfodak. Estado mak labele fó valor nebé la merece ba opinião ema ida rua nian. Estado tenki metin nafatin, la’o tuir dalan nebé, nia hatene ida né mak lós i diak liu ba povo.

Dalan lós, mak né: Iha funu laran, ami iha princípio ida – ‘contar com as próprias forças, katak ‘konta ho ita nia kbit rasik’. Ami lori iha ami nia ulun, princípio ida seluk – ‘unidade nacional, através da reconciliação’, katak, ita só harí unidade bain-hira ita halo dame, no moris iha domi.

Ita mak hatene sá-ida mak ita hakarak i Estado Timor-Leste hatene sá-ida mak nia povo hakarak.

Díli, 17 Maiu 2011

Minggu, 15 Mei 2011

Bispo Caslos Filipe Ximenes Belo : Tinan 25 Liu bá (Loron 25 Fulan Abril Tinan 1986-25 Abril 2011)

Ohin loron 25 Fulan Abril Tinan 2011. Loron Liberdade nia ba Rai Portugal. Iha tian nebá, Timor Loro sa’e okupado ho soldados (tentara) indonesia. Iha tinan 1986, loron 25 falan Abril, iha Kolégio Banewaga (Fatumaka), ami ata hasoru malu ho Komandante Falintil Kay Rala Xanana Gusmão. Tuir pedido Nunsiu Apostoliku, Mosnhro Francisco Canalini, ami haruka surat ida, hosi Padre Eligio Locatelli, ba Ai-laran, atu bele karik, hasoru malu ho Komandante Xanana Gusmão. Hetan tiha resposta pozitivo, ami ho padre José António da Costa, Secretário e Chanceler Câmara Eclesiástica Dioseze Dili, arranka ba Baucau, atu iha kalan ne’e duni, ko’alia ho Xanana Gusmão. Ami to’o iha Kolegio tuku neem loron karaik. Kalan, tuku walo, halo tiha orasaun hamutuk ho Alunos, ami nai’n rua Padre José, ida-idak ba nia quarto. Alunos sira ba sira nia dormitório. Hamate tiha jerador, padre Locatelli hein hela iha varanda, enquanto padre Baltazar la’o hele’u uma. Besik tuku sanulu resin ida, padre Locatelli dere ami nia odamatan hodi tatoli katak Komandante atu besik to’o ona. Padre José ho hau, ami liu ba “sala de visitas” hodi hein Komandante. Iha sala nebá, ami sunu lilin hodi hein “bainaka”. La kelur de’it, hosi to’os laran, ema ida mosu. Hatais kamuflado ho botas, no taka boné. Padre Locatelli lori “bainaka” na uma laran. Wianhira tama tiha ba sala laran, ami kumprimeta malu hodi kaer liman deit. Maibé, Komandante ho Padre José sira rua hakuak malu met-metin. Padre Locatelli hamriik hein iha varanda… Tuur tiha, atan hau hato’o katak ami kontente bele hasoru malu ho Komandante. - Ami hato’o Senhor Nunsiu nia kumprimentos. Tuir mai, ami fo sai lia hirak ne’e: 1.Nunsiu haruka lia menon, hodi hato’o ba Komandante, katak ita boot nia komandante ruma ka ruma no guerrilheiro ruma hanoin atu ba Rai liur karik, Igreja bele sai intermediário, atu bele tulun; 2. Ami la mai atu husu Komandante atu rende, maibé, bele karik, husu atu Ressitência muda nia “estratégia de luta”. Ami katak : Ho “luta militar” ita boot sira sei la manan; bele karik, hahú luta foun ida, katak luta ho diplomasia. 3.Ami mos husu ba Komandante atu nia guerrilheiros sira labele sunu “Povo (Rakyat) nia uma no sasan. Komandante tuur nonok hodi hanoin kleur no klean. Hafoin nia koalia kleur hodi explika hikas “filosofia” da Luta e da Resistência”. Ikus mai, Komandante hato’o: -“Ami Guerrilheiros sira sei la sai ba Rai Liur; ida ne’e ami nia Pátria, bele mate mohu karik ba, ami sei la rende nem menos sai ba liur. Ami prontu atu mate hamiriik hanesan Ai-moris (morremos de pé como as árvores)”. Besik kalan-boot fahe rua, ami despede malu. Padre Locatelli akompanha Komandante tun fali ba to’os laran hodi fila ba nia fatin. Amo mos fila ba quarto. Dadersan ami fila hikas ba Dili. Iha Kolegio Fatumaca, ema ida la rona buat ida kona ba “encontro nee”. ´Bapa sira iha Baucau mos la rona buat ida! Semana ida liu tiha, Padre Locatelli ba Lecidre, hodi haktuir katak, “trabalhador” ida mak fo “laporan” nune’e: “Ohin dader ami haree ain-fatin iha to’os laran; hori kalan, ema hatais botas, kala liu hosi ne’e…” Ida ne’e mak enkontru uluk nebé ami atan iha ho Komandante Kay Rala Xanana Gusmão tinan rua nulu resin lima liu ba! Porto, 25 de Abril de 2011.
Amo Bispo Carlos Filipe Ximenes