Selasa, 28 Juni 2011

Xanana, Don Carlos Filipe X. Belo Iha Fahi Luhan

Liu husi kontaktu email, amo Don Carlos Filipe Ximenes Belo, SDB haruka ninia historia badak ida mai hau atan konaba oinsa hasoru malu ho maun boot Xanana Gusmao iha tempu resistensia nia laran. Amo mos kestiona katak historia resistensia tenki hahu hakerek no fahe mos ba estuidante sira atu nune sira hatene historia pasadu ba resistensia hodi hametin espiritu de nasionalismu no patriotismu. Atu hartene klean liu konaba historia ne'e, bele haree e lee iha paragrafu tuir no too remata.

Iha tinan rihun ida atus sia sia nulo resin ida (1991), há’u ba halo vizita pastoral ba Paroquia Viqueque. Iha nebá fo krisma no fo bensaun ba Kapela Uma-Tolu (Dilor-Lacluta). Serimónia nee, halao iha loron Domingo. Lorokaraik, ami fila ba Dili, liu hosi Paroquia Ossu. Tan ba tempu nebá kalan ona, Padre Sancho Amaral, Pároco de Ossu, husu ami atu kalan nee, toba iha nebá. Wainhira mai han hotu (janta), padre Sancho hakbesik-an hodi dehan:

- “Amo bele hasoru malu ho “Tamu”ida ka lae?”

Há’u husu hikas: - “Tamu ne’e sé?”

Padre simu hodi hatan: “Komandante boot Ai-laran nian, Xanana…”.

- “Xanana! Nia iha nebé?

- “Iha uma kotuk nebá.Nia to’o hori kalan, no fo lia menon, katak hakarak hasoru malu ho Amo Bispo.

- “OK, bele…mas iha ne’e, ema barka-barak los nee…”

Padre Sancho hatan: “Amo Bispo hein lai oitoan. Hau ba haree uluk fatin no situsaun iha liur nebá”…

Liu tiha minutu lima, padre Sancho fila ba Residência, tama ba hau iha nia quarto, hodi dehan: “Amo bele hiit-aan mai…”

Ami sai ba liur, liu hosi dapur oin, e depois, liu ba uma kotuk…Iha nebá, iha quarto kiik no kloot ida nebé Xanan subar ba. (Ohin loron, quarto ne’e, ema uza ba fahi luhan)

Hau tama ba quarto ki’ik no kloot ne’e, hodi kaer liman ho Xanana. Iha quarto nebá ami na’in rua mesak. Padre Sancho, iha liur, la’o ba la’o mai hodi “jaga”.

Komandante hahú ko’alia iha lian Português. “Amo Bispo kala rona notisia katak Deputados sira hosi Portugal, iha fualn Novembru, sei mai vizita Timor.

Povu Timor Loro Sa’e hein daudaun Deputados sira hosi Parlamento Português. Neé tempu diak ida, atu ita hatudu ba mundo tomak ita nia direitu. Hau sei buka dalan atu bele hasoru malu ho Parlamentares sira.

Buat nebé há’u hakarak ko’alia ho Bispu, bele karik, Igreja halo missa boot ida iha Catedral, atu ema barak bele assisti.

Missa ne’e bele bolu “Missa de Acção de graças”, atu agradese Maromak tan ba vizita. Ami husu Bispu atu fo autorizasaun atu missa ne’e bele selebra”...
Atan hau hatan:

- “Senhor Comandante, Igreja iha Povu nia sorin, kompreende Povu Timor nia terus no susar. Maibé atu halo missa “de agradecimento” ba Parlamentares Portugueses, kona ba ne’e, hau tem que ko’alia uluk lai ho Amo lulik sira. Hau labele deside mesak”.

“Depopis, tuir ha’u nia hanoin, vizita nee, buat politiku ida. Missa, buat ida relizioju. Ita la bele kahor politica ho missa. Maibé, konforme hau katak sai, há’u tem que ko’alia lai ho Amo lulik sira iha Dili”. Xanana nonok deit. Tuir mai ami koalia kona ba buat seluk.

Hafoin há’u husu, “Komandante sira, agora ne’e hela iha nebé?”- Nia hatan: “Ami iha karaik nebá”. Maibé, Xanana la fo sai naran fatin nebé nia ho niania grupu hela ba.
Tuir mai, ami despede malu tiha hau fila ba residência. Xanana hela nafatin iha quarto nebá.

Dadersan ami fila Dili. Há’u hatene deit katak, hau nia “supir” Mau Kai tula iha kareta laran karol boot ida ho Xanana nia sasan, nebé nia lori ba entrega iha Taibessi.

Iha Lecidere, amo luik sira halibur atu ko’alia kona vizita Deputados Portugueses sira nian ba Timor. Iha reuniaun ne’e, ami hola desum rua: ida, Bispo no Conselho Presbiteral sei hakerek Surat pastoral ida ba sarani sira Timor ha laran. Rua: kona ba buat nebé Xanan husu, atu halo missa iha Catedral, ami la konkorda, tan ba ita labele kahor relijiaun ho politika; razaun seluk, tuir ami nia honoin, missa boot ne’e bele fo okaziaun atu jovens sira halo “demonstrasi”, e bele hetan reasaun maka’as hosi tentara sira.

Porto, 15 de Junho de 2011.
Dom Carlos Filipe Ximenes Belo

)* Foti husu "TIMOR DOBEN FURAK"

Jumat, 10 Juni 2011

PARTIDO DEMOCRÁTICO (PD) IHA DEVER NO RESPONSABILIDADE MORAL ATU VALORIZA FRETILIN-MOVIMENTO LIBERTASAUN NASIONAL

Hosi : Victor Tavares*

Partido Democrático nu’udar forsa politika ida iha nasaun RDTL, ne’ebe konstitui hosi militantes no simpatizantes no mos povu eleitores PD nian, em jeral ho nian background maioritariamente ema hosi rezistensia, iha nian dever no responsabilidade moral atu hahii aas valores istorikus hotu iha prosesu libertasaun nasional, em particular PD valoriza no hatur aas movimento libertasaun nasional.

Ne’eduni, mais que justa, lider maximu PD Senhor Fernando La Sama de Araújo, ho apoio tomak hosi diresaun nasional Partido Democrático nian, hanoin, tetu no ho konsiensia tomak atu fo omenajem boot ba erois matebian sira ne’ebe mate tanba konsekuensia hosi movimentu libertasaun nasional ne’e rasik.

Basaa, FRETILIN-Movimentu ne’e patrimoniu istoriku luta ba independensia nasaun no povu Timor-Leste tomak nian. FRETILIN-Movimentu la’os propriedade ema ida ka rua nian, la’os grupu A ka grupu B nian, maibe ne’e instrumentu luta ema barak nian. Ema barak mate iha Movimentu Libertasaun Nasional nian laran tanba hamahon an iha movimentu ne’e nian okos hodi defende ukun rasik an. 

Los duni, afirmativamente Presidente Partido Democrático deklara ba publiku katak, karik eleisaun iha 2012 mak PD manan eleisaun, PD sei halo monumento ba Movimentu ba Libertasaun Nasional – FRETILIN, hanesan omenjem ba erois matebian sira ne’ebe mate ona tanba prinsipiu Luta ba Libertasaun Nasional liu hosi movimentu rezistensia. Deklarasaun ne’e Presidente PD fo sai hahu iha Laulara, Sub-Distrito Ermera no Presidente La Sama repete hato’o PD nian proposta ne’e ba populasaun iha Lacluta, tanba hanoin hikas akontesimentu iha aldeia faluk rua Kraras ho Lalerek Mutin, iha Distrito Viqueque. Maibe, monumentu omenajem ba Movimentu Libertasaun Nasional ne’e sei harii iha kapital Dili, la’os iha Viqueque ka iha fatin seluk. Tanba, karik PD konsegue realiza mehi ida nee mak monumento ne’e sei sai hanesan PADRÃO HISTÓRICO ba Idealismu Povu Maubere nian luta ba Independensia.
<span class="fullpost">

Ne’eduni, Mari Alkatiri, Sekretario Jeral partido Fretilin labele hanoin katak PD hakarak fo omenajem ba partido Fretilin ida agora dadaun ne’e, lae. Partido Democrático hanesan partido ne’ebe hetan inspirasaun hosi FRETILIN - Movimento, hakarak harii monumentu ba erois sira ne’ebe mate tiha ona tanba defende ukun rasik an ida ne’e, la’os atu harii ba ita sira ne’ebe sei moris. Monumento ba FRETILIN-Movimentu la’os ba partido Fretilin dadaun ne’e ho nian lideransa sira, nune’e, Mari Alkatiri la iha moral atu bandu PD hola inisiativa propoin ba povu atu harii monumentu nasional ba erois sira. Tanba PD nunka hanoin atu klaim partido A ka partido B ruma nian direitu ba ninian valores istoriku.

Sekretario Jeral partido Fretilin nian argumento ne’e sala, tanba Movimentu- FRETILIN ida ne’ebe PD hahii no hakarak fo omenajem la’os partido Fretilin ho sede iha Comoro (CCF) agora dadaun ne’e, lae. Maibe PD sempre hahii, hakru’uk no respeita tebes ba movimentu ida ne’ebe hahu iha 1975 no rohan iha 1999. Buat oin seluk partido Fretilin ida dadaun ne’e, la seluk la leet, ninian lideransa sira nian prinsipiu hanesan mos ho lideransa sira iha partidos hirak seluk ne’ebe mosu depois de ukun an.

Tanba sa ? Tanba, partidos politikus hotu luta parselamente ba ida-idak nian interese politiku-partidariu, hamosu adversariu ba malu hodi konkorre iha eleisoins, iha ukun an nian laran, desde 2001 (eleisaun ba assembleia konstituinte), iha 2007 (eleisoins ba PR ho lejislativas) no mos 2012 ho eleisoins seluk tuir mai (eleisoins ba PR ho lejislativas) maibe hotu-hotu halai ba objetivu ida de’it, buka oin sa bele konkista votus barak liu sira seluk hodi bele manan eleisoins.

Senhor Mari Alkatiri temi la sala bainhira nia dehan FRETILIN la hanesan ema individual ka personalidade ruma, maibe movimentu libertasaun nasional, ne’e los la iha duvida ba ema ida. Maibe Mari nian hanoin mak la loos, tanba de’it FRETILIN-Movimentu ida ne’e duni mak PD hakarak harii estatua ba nia hanesan sinal onra boot ida ba movimentu istoriku ne’e nu’udar Padraun Istoriku ida, hanesan simbolu idealismu luta Povu Maubere ninian kontra okupasaun estranjeiru iha Rai Doben Timor-Leste.

Senhor Mari nian argumento mos la forte bainhira koalia kona ba saida mak Presidente PD nian hakarak atu harii monumentu ba FRETILIN-Movimentu, no mos Sekretario Jeral partido Fretilin nian vizaun mos ladun dok bainhira haree ba sentidu saida mak PD hakarak harii monumentu ba Movimentu Libertasaun Nasional ne’e.

Senhor Mari bele interpreta Senhor Presidente Partido Democrático Fernando La Sama de Araújo nian deklarasaun oin-oin maibe hanoin ne’ebe La Sama fo sai ba publiku, maromak ho matebian sira ne’ebe La Sama temi mos rona no sai sasin, katak monumentu ne’ebe PD hakarak harii kompletamente kontrariu ho Senhor Sekretario Jeral partido Fretilin nian hakarak atu labele harii monumentu ba erois matebian sira ne’ebe mate iha funu laran, maibe Senhor Mari nian hakarak ita rai deit iha laran ka hanoin deit iha ita nian memoria to’o ona. Nune’e ba Mari Alkatiri monumentu nasional ba erois matebian sira la importante atu harii ?

Kona ba Senhor Mari Alkatiri nian hanoin katak ho proposta PD nian ne’e halo povu fahe malu ka estraga paz no estabilidade ne’e la iha sentidu tanba to’o ohin loron, laiha lideransa PD ruma mak buka atu soran eleitores ka buka fahe povu, la iha. No mos to’o ohin loron povu seidauk hato’o keixa ruma kona ba PD soran povu no fahe povu. Ne’eduni, atu koalia lia loos katak se mak buka atu lohi povu la’os Partido Democrático nem lideransa ruma hosi PD.

PD hakarak harii monumentu ba FRETILIN-Movimento Libertasaun Nasional, hanesan Padrão Histórico nudar simbolu Idealismu Luta Povo Maubere nian, karik PD manan iha eleisaun 2012, mos proposta ne’e la’os atu perturba paz no estabilidade nasional ka fahe povu, lae Na’i !

* Membro fundador (tasi balu) PD!
Etiquetas:
</span>

Minggu, 05 Juni 2011

Editorial Jornal Semanal Bisnis Timor Edisaun 53 Konaba ASEAN

http://www.cjitl.org/cjitl-timor-ohin-loron/cjitl-opiniaun/470-editorial-jornal-semanal-bisnis-timor-edisaun-53-konaba-aseanReflesaun ba Lian Husi Singapura

Timor Lorosa’e nia ambisaun atu tama membru Asosiasaun Nasaun sira Azia Sudueste (ASEAN) nian iha tinan 2012 hamutuk ho nasaun 10 seluk nebe sai membru nanis, seidauk mulus hanesan ambisaun ne’e rasik.

Hanesan ita hotu hatene katak iha konferensia nivel aas Asean nian iha Jakarta foin lalais ne’e, Timor Lorosa’e tau esperansa boot ba Indonezia nudar viziñu boot nebe sai uma na’in konferensia ne’e no mos prezidente Asean nian. Indonezia mos konsidera nudar nasaun importante iha Asean nebe iha influensia maka’as iha membru Asean sira no tanba durante ne’e sira sempre fo apoiu maka’as ba Timor Lorosa’e atu bele sai membru Asean iha tinan oin mai.

Maibe iha tempu nebe ita deklara an katak pronto ona sai membru Asean, hetan teri husi membru Asean seluk, iha ne’e, ita temi Singapura, nasaun ida nebe maski ki’ik liu Timor Lorosa’e, maibe nia nudar beilera ka raksasa ekonomia ida iha Azia Sudueste. Kompara ho Timor Lorosa’e nebe foin ukun an, Singapura hakat liu dala sanulu iha area ekonomia, estabilidade politika, seguransa ho nia rekursu umanu nebe tasak liu ita. Tanba ne’e, ho impedimentu Singapura nian atu ita hein lai halo preparasaun diak molok tama Asean ne’e tenke simu ho laran luak, karik tebes duni iha parte balu ita seidauk prontu.

Duke mengeluh ba lian husi Singapura ne’e, diak liu timoroan sira halo reflesaun ida, hodi tau lalenok ida iha ita nia oin, haree ho sentidu, ita nia oin serve duni ona ka seidauk. Tanba bainhira ita sai membru Asean, la’os mose bandeira deit maibe tanba organizasaun ida ne’e fokus liu ba koperasaun area ekonomika, ita mos tenke prepara ita nia dezenvolvimentu ekonomia ida nebe bele dehan maizumenus besik atu hanesan ho membru sira seluk.

Razaun Singapura nian katak ita seidauk preparadu didiak tanba estabilidade seguransa seidauk diak, razaun ida nebe hetan reasaun maka’as husi ita nia nai ulun sira katak Singapura ezajera liu ka naïf tebes. Ita fo reasaun katak kompara ho problema entre Tailandia no Kamboja, ka problema iha rezim militar Myanmar nebe halo presaun ba nia povu Timor Lorosa’e fatin ida nebe estavel liu.

Karik Singapura buka razaun nebe dehan alasan yang dicari-cari? Haree took ba kotuk, iha fulan Marsu liuba Misaun Nasaun Naklibur Sira iha Timor Lorosa’e (UNMIT) ho nia polisia foin fo poder tomak ba Polisia Nasional Timor Lorosa’e (PNTL). Iha fulan tuir mai kedas mosu asaun violensia, asasinadu iha fatin balu liuliu iha kapital Dili nebe timoroan oan sira oho malu hanesan iha Tasi Tolu, Ponte Komoro no seluk tan. Ita nia polisia foin hetan fiar akontese mosu bandalizmu hanesan iha suku Kasa Distritu Ainaro nebe organizasaun arte marsial maledukadu sobu ka harahun populasaun lubun iha aldeia ida tomak nia sasan no uma.

Ne’e realidade ida nebe ita labele nega dehan ita nia rai ne’e aman-aman hela. Ita rasik mak hatudu frakeza ida ne’e, to’o Maun Boot Xanana rasik nudar lider nasional nebe lori ita hamutuk sai ukun an ohin loron, ho luun turu hatete ba “pendekar” arte marsial sira iha Sentru Konvensaun Dili sabadu semana liuba katak mundu internasional observa hela ita dehan Timor Lorosa’e la merese ukun rasik an.

Kestaun seluk oinsa ita nia preparasaun fasilidade infraestrutura rai laran preparadu ona ka lae. Singapura iha nia embaixada iha ita nia rai no mos sira nia nai ulun sira diplomata vizita dalas-dalas ona mai Timor Lorosa’e.

Konserteza sira uza lalenok diplomata ne’e hateke hela saida mak iha halo ona. Hahu husi lalokar bainaka sira tama fatin hanesan aeroportu, portu ba fatin sirkulasaun sasan komersiu tama sai to’o iha Dili laran nudar kapital pais ne’e nian bainhira sira haree, bainaka sira inklui Singapura kasian ba ita.

Aeroportu nivel internasional nebe atu harii foun horikedas tinan 2008 to’o ohin loron koalia deit, roo sira tenke hein malu iha tasi laran bele to’o fulan ida mak hetan fatin atu hatun naha no tula naha iha Portu Dili. Se sai ona membru Asean, konferensia ka sorumutu balu tenke hala’o iha Dili. Saida mak ita presiza hanoin se bainaka husi nasaun sanulu ne’e mai iha Dili?

Bainaka sira sae kareta husi aeroportu mai kota laran bele kona kedas moras ambient tanba liu husi laloran aspal leten tatidik tun sae, molok to’o fatin konferensia, bainaka nia matan nabeen tiha tamba rai rahun semo hadulas nakonu iha estrada laran, to’o iha fatin konferensia teki-teki ahi mate sai nakukun. Karik ita garantia buat ida hanesan ne’e la akontese ona iha tinan rua oin mai?

Ita labele kompara Asean ho tinan 40 liuba bainhira nasaun lima harii asosiasaun ne’e. Baibain ita dehan Singapura mos bainhira harii Asean ne’e nia kondisaun ekonomia no estabilidade rai laran dalaruma aat liu ita. Maibe tenke hanoin katak tinan liuba la hanesan ona ho tempu ohin loron. Buat hotu iha mudansa boot no ita hakarak ka lakohi tenke adapta an ho situasaun ne’e. Labele obriga an maibe halo esforsu maka’as, hatudu ita nia kapasidade hodi fo apoiu ba ita nia misaun diplomatiku.*** hakerek husi Redasaun Jornal Semanal Bisnis Timor iha Dil

Asanami: PD Mak Maun Bo'ot Xanana no Maun Bo'ot Xanana Mak PD

Dili, CJITL Eleisaun, Sekretariu Jeral Partidu Demokratiku, Mariano Asanami Sabino ne'ebe mo hanesan Ministru Agrikultura no Peska iha nia intervensaun hodi responde jornalista debate nakloke iha fundasaun oriente hateten katak CNRT mak PD no PD mak CNRT.

“Maun Bo'ot Xanana uluk hamutuk ho ami durante tinan hitu – 7 hodi sai hanesan opozisaun, depois hamutuk fali iha governu AMP, maibe agora Maun bo'ot Xanana iha fali CNRT mos ema barak PD nian iha ne'eba hotu ona hanesan Julio Tomas Pinto, Miguel Manetelu, Bendito Freitas no seluk tan, uluk sira ne'e dehan impresta ba atu ajuda maibe oras ne'e sira iha ne'eba ona, progama balun PD nian mos tama hotu ba ne'eba, maibe ami PD sempre hamutuk nafatin ho Maun Bo'ot Xanana” Asanami hateten.

“PD ne'e uluk deklara an iha loron 10 Junho 2001, loron ida deit hafoin CNRT dizolve an iha Balide, Dili” Asanami hateten.

Tuir Asanami katak PD oras ne'e metin liu tan ona tanba konsege hari ona nia strutura metin liu tan to'o iha baze.

Nune'e mo prezidente interinu PD, Nominando Martins Buras hateten katak PD oras ne'e iha ona estrutura to'o suku 356 no sei falta tan deit ona iha suku 86 hodi kompleta molok kongresu nasional ne'ebe sei hala'o iha Outubro 2011 mai.

Dirijente PD hato'o asuntu ne'e liu husi seminar ne'ebe hala'o, Terca feira ne'e (31/5) iha Fundasaun Oriente ne'ebe organiza husi Centru Jornalista Investigativu Timor Leste – CJITL. (Domingos da Silva/CJITL)

Rabu, 25 Mei 2011

UN on back foot in row with Timor PM

– Fri May 20, 3:09 am ET

JAKARTA (AFP) – The United Nations Mission in East Timor (UNMIT) was on the back foot Friday after Prime Minister Xanana Gusmao angrily accused the world body of trampling on his country's sovereignty.

UNMIT was forced to release a statement denying it saw the former guerrilla fighter as an obstacle to democracy after documents critical of Gusmao that were used in a UN briefing were leaked to the local media.

"This document is not an official UNMIT document. It does not represent the official views of UNMIT," the mission said in a statement.

In a speech marking the ninth anniversary of East Timor's independence from Indonesia earlier this week, Gusmao slammed the UN and the East Timorese "experts" on its staff.

He said that from 2000 to 2008 the "international community" had spent almost $8 billion in the tiny half-island state but "we do not see any physical development and even more poverty was created in our country".

The prime minister mocked the UN's record at development and conflict resolution around the world, and suggested UNMIT should focus its efforts on trouble spots like Afghanistan, Pakistan and the Middle East.

"My proposal is this: UNMIT and Timorese experts, offer your services to improve Iraq, Afghanistan, Pakistan, and give support to democracy in Yemen, Syria and Libya," Gusmao said.

He accused East Timorese nationals who worked with UNMIT of grovelling for money.

"I want to say to these Timorese, which have become experts for UNMIT, you do not need to show off; you do not need to grovel for other people?s money," the prime minister said.

"This is a sickness, which we call mental colonialism or intellectual colonialism...

"In our constitution it says: do not alienate our sovereignty, do not sell our sovereignty to other people."

He said all the "big 'experts' in our country" should "work together with President (Barack) Obama to look to resolve the $14.5 trillion dollar American debt, and the big fraud which the financial institutions and banks displayed in 2009 that damaged the whole world".

"America and Europe need these Timorese experts and internationals, to correct the standards which they so dearly defend," he said.

"And the world needs reform that is indeed big. Big organisations in the world need reforms which are bold and clear, in order to clean the dirt from within, so that they can gain experience to clean other people?s backyards.

"The UN itself needs this big reform."

Sumber: http://news.yahoo.com/s/afp/20110520/wl_asia_afp/timorpoliticsun_20110520070920

Liamenon : Amo Bispo Carlos Filipe Ximenes Belo

LORON INDEPENDENSIA – 20 de Maio de 2002

Uluk kna-na’in atan há’u foti neon ba Lalehan hodi agradese ba Na’in Maromak, nebé tulun ona Povu Timor Loro Sa’e bele hetan kbiit atu "ukun rasik-aan."
“Obrigadu wa’in, Aman Maromak, tan ba grasa boot ida nee!”.

Hanoin rua, atan há’u hasae orasoens no hamulak ba Assuwa’in Matebian sira nebé, hori otas ba otas, funu atu tahan ni-nia liberdade no identidade hanesan Povu ida no Nasaun ida.

Ho Komunidade Internasional nia tulun, liuliu ho Nasões Unidas nia apoio, Povo Timor bele ukun rasik-aan!

Loron 20 fulan Maio tinan 2002, loron boot ba Timor oan tomak, tan ba iha loron ne’e, ita tomak bele dehan: La iha tan ema seluk ukun iha Rai Timor Loro Sa’e! Loron 20 de Maio loron Independensia lolós ba Timor-Loro Sae.

Independensia nee’ iha nia fundamentu iha Povu tomak nia desizaun: tan ba hili dalan importante ida: Referendum iha loron tolu nolu, fulan Agostu tinan 1999. Independensia nee hetan nia legitimidade hosi Nasoens Unidas, tan ba Sekretariu-Jeral rasik, senhor Kofin Annan mak fo sai katak Timor-Leste Independente ona, hanesan rai seluk-seluk iha mundu.

Independensia ne’e ema hotu-hotu rekonhese! Independensia ne’e, Igreja (Vaticano) rasik rekonhese. Amo Papa, agora ne’e, Beato João Paulo II, haruka ni-nia delegadu, Arcebispo Dom Renato Martino, atu halo Missa boot iha Tasi Tolu, hamutuk amo bispo Administrador Apostólico na’in rua (Dili no Baucau) amo lulik sira, madres sira no sarani lubun boot.

Wainhira missa ne’e remata tiha, Komandante Falintil Xanana Gusmão, Presidente Republika ba dala ukuk, hakat ba Altar oin, lori bandeira nasional, atu simu bensa, nebé Arcebispo Renato Martino mak hisik we lulik, ka água benta. Hafoin Bispo na’in rua entrega hikas Bandeira ne’e ba Presidente da Repúblika.

Ho Independensia tinan 2002, mak iha Rai Timor-Leste, bele harii Estado timorense: Timor-Leste sai duni Repbúblika; iha nia Constituição; ni-nia Orgauns de soberania: Presidente, Governo; Parlamento no Tribunais; Ofisialmente iha Forsas Armadas no Polisia Nasional, Alfândega no Servisus de Imigrasaun. Iha passaporte rasik no selus rasik, etc.

Ho Independensia lolós iha 20 de Maio, mak Timor-Leste, sai membru ba Organizasaun Nasoens Unidas nian; bele halo akordus internasionais; bele haruka Embaixadores Plenipotensiarius ba rai leluk ho “cartas credenciais”.

Ho Independesia 20 de Maio mak Timor oan sira bele harii sistema multipartidariu, katak iha Timor Loro Sa’e, iziste partidu politiku oin oin.

Maibé, liu tiha tinan sia, ita bele husu ba ita-aan rasik: Indepenensia ba se’e loss? Independensia ne’e atu halo saída? Ho Independensia ne’e, Timor oan tomak hetan ona diak?

Ema hotu hotu hetan edukasaun? Hetan kultura? Hetan servisu nasional de saúde gratuitu?Halakon ona odiu no violensia? Ema hotu hotu respeita direitos humanus? Ema hotu hotu buka tulun malu? Respeita malu? Hadomi malu? Timor oan sai riku hanesan, no kiak hanesan? Ka balu riku liu, balu kiak rabat-rai?” Bele akontese, balu sai “malae-boot”, balu sai atan no kuda-reino nafatin!

Atan há’u hanoin Independensia ne’e sei sai kapaz liu tan, winhira, ita tomak serbisu ba “kapasitasaun” Timor oan tomak nian. Dehan katak, iha área hotu-hotu, politiku, ekonomiku, kultural, sientifiku, militar, sosial, desportivu, tekonolojiku, relijiozu, espiritual, Timor oan tomak, mane ka feto, iha kbiit atu hala’o ni-nia serbisu ho kompetensia, profisionalizmu, responsabilidade, sakrifisiu, dedikasaun, ksolok. Atu hetan “kapatisaun ida ne’e, ita Timor oan rasik mak tem ke estuda, serbisu, planeia, organiza no deside. La iha ema seluk atu desidi iha ita nia fatin.

Liafuan ikus: atan hakru’uk ba Assuwain Timor oan tomak nebé fakar ona sira ran ba Timor nia liberdade no independensia! Há’u reza ba ulun no ukun n’ain sira atu serbi di-diak ita nia povu. Há’u haruka hakoak boot ba povu ki’ik sira iha foho nebé sei terus… Korajem ba foin sa’e sira atu kontinua defende Independensia ida ne’e!

Viva Loron 20 de Maio! Viva Timor-Leste Independente!

Porto, 13 de Maio de 2011.
Dom Carlos Filipe Ximenes Belo

Etiquetas: 20 Maio 2002, Dom Carlos Filipe Ximenes Belo, Forum Haksesuk, Loron Independensia

Jumat, 20 Mei 2011

Tinan 9 Timor - Leste Restaura Ukun Rasik-an, 201 de Maio 2011: Reflesaun ida

Husi: Delsio Guimaraes,
20 Mei 2011


Invazaun Indonesia durante tinan 24 nia laran, 07 de Dezembro 1975 to’o 30 de Agostu 1999 ho konspirasaun husi Nasoens Kapitalista sira mai Timor, husi esforsu luta nebe’e Timor oan halo hasoru Indonesia, los duni katak ukun an laos prezente ida ba Timor oan, maibe liu husi sakrifisiu bo’ot.

Tempo nebe’e Timor Oan rasik ho linha orientasaun no movimentu oin-oin, Fretilin nudar Movimentu primeiro iha Timor, FALINTIL, Juventude Loriku Aswain, Movimentu Estudantes, Igreza Katolika, Solidariadade Internasional, Movimentu Diplomatikas, Grupo Klandestina nebe’e hamri’ik iha oin hodi defende Povu nia direitu ba ukun rasik an, kaer metin kuda talin rasik hasoru inimigo, ho prinsipio ukun rasik an nebe’e kuda metin iha Timor Oan nia kakutak, inspira luta, mate ka moris ukun rasik an hanesan Moto ba Registensia povu Maubere.

Oras ne’e Timor oan moris ona iha Liberdade nia laran ema hotu – hotu haksolok, moris diak, goza ba ukun rasik an ida ne’e. Presiza halo saida hodi refleta tinan 9 Restaurasaun Independensia, iha minute ida ne’e mai ita hamutuk ho konsiensia, ho fuan no laran tomak, hanoin no temi netik sira nebe’e mate ba Pátria ida ne’e. Inspirador ba Timor nia ukun rasik an hanesan, Nicolao Lobato, Konis Santana, Vicente Reis “Sahe”, David Alex “Daitula” no sira seluk tan. Sai ona HEROI bo’ot ba Timor Leste nia Historia, sira nebe’e ho espiritu no forsa natural sira; Rai lulik, Fatuk lulik, Foho lulik, Be’e lulik, tasi no balada fuik sira, Pioneirus Libertasaun sira hamutuk ho Povu Timor konspira ukun rasik an kontra esplorasaun ne’ebe rezime Soeharto halo iha Timor.

Konseptu libertasaun patria to’o ona nia rohan, maibe konseptu libertasaun total no kompleta ba povu seidauk hetan, saida mak Timor oan rasik presiza halo iha tempu ida ne’e, tempu to’o ona atu Timor oan (mahukun) ka lider sira persiza hare’e no hadomi malu nafatin, halo buat nebe’e favorese ba povu nia futuru, halo politika dezemvovimentu ba povu nebe’e terus, povu la husu dependensia maibe husu transformasaun social ba sira nia Moris, fo’o Justisa ba ema sira nebe’e halo krime kontra Humanidade iha Timor Leste.Ita hein >> VIVA TIMOR - LOROSA'E !





Dili - Becora, 20 de Maio 2011

Delsio Guimaraes