Rabu, 24 Agustus 2011

Diskursu PR Ramos Horta Iha Serimonia Atu Rekonhese Funu Nain Husi Frente Armada Resistensia Timor Nian

DISKURSU HUSI ESELENSIA PRESIDENTE REPUBLIKA DR. JOSÉ RAMOS-HORTA PREMIU NOBEL BA PÁS (1996) IHA ANIVERSARIU FALINTIL NIAN BA DALA 36 SERIMONIA ATU REKONHESE FUNU NAIN HUSI FRENTE ARMADA RESISTENSIA TIMOR NIAN

Dili, 20 Agostu 2011

Nai Ulun Uma Fukun Timor nian (Senhor Presidente Parlamentu Nasional)
Senhor Primeiru Ministru
Senhor Xefe Estadu Maior General F-FDTL
Veteranus Luta Libertasaun Nasional
Militares Falintil-FDTL
Ilustres konvidadus
Eselensias

Ho laran kmanek maka, iha aniversariu ba dala tolu nulu resin nen Falintil nian hau ata presidi serimonia nebe ita nia rai fo sasin publiku ba rekonhesimentu no hatudu ita nia gratidaun ba funu nain Frente Armada Resistensia Timor nian. Frente Armada nebe iha tinan rua nulu resin hat nia laran hatutan ahi liberdade ita nia rai nian, sai nudar ahi oan ida nebe ho segredu lakan wain iha ita nia povu nia futar fuan. Frente Armada maka fo moris ba frente resistensia sira seluk, hanesan :

– Frente Diplomatika nebe ne-neik maibe konkista, husi tinan ba tinan, apoiu no simpatia ba ita nia luta husi rai seluk iha mundu, ba nesesidade atu rona no respeita direitu ba autodeterminasaun Timor oan sira nian;

– Frente klandestina nebe habelar resistensia husi foho ba knua sira, ba vila no sidade, lori halu ita nia resistensia sai diversifikadu liu tan hodi nune fo’o presaun ba forsa okupantes sira;

Iha areas libertadas, tam ba perigu no todan husi luta nebe iha halu sentimentu nasionalista, espiritu misaun no sakrifisiu, sai makas liu ta’an. Kbit iha fuan husi ita nia funu nain sira hametin liu tan esperansa ita nia povu nian. Frente Armada maka haburas sentimentu independensia no laran metin ba vitoria final povu nian.

Sentimentu no laran metin ne maka sai iha lian tatolin husi ita nia maun bot Nicolau Lobatu rasik, wainhira nia dehan “ Ita nia vitoria ne iha kestaun tempu deit”. Historia hatudu katak nia lo’os duni, “Ita nia vitoria ne iha kestaun tempu deit”.

Iha serimonia dalan uluk nee, ita sei fo homenagem ba ema hamutuk atus rua tolu nulu resin nen, feto ho mane funu nain sira nebe servi iha Frente Armada kleur liu – sira nebe servi tinan 15 to tinan 24.

Sira ne funu nain nebe modestu, aten berani, fiar metin, nebe la hanoin barak hodi ariska sira nia moris, husi tinan ba tinan, tuba rai metin, hodi hahi nafatin mehi atu ukun rasik an. Husi funu nain sira ne, balu militar, balu sivil, nebe sai nudar lutun kotuk ba militar Falintil sira, nebe fo tulun no fo fatin ba ita nia forsas sira.

Ita nia sasin no gratidaun sei hatutan no hametin wain iha serimonia nebe sei halau iha fatin seluk-seluk tan, tamba ita iha funu nain veteranus aswain nebe servi povu no libertasaun nasional iha Timor nia laran tomak.

Frente Armada sia nudar servisu ida nebe ema militar no sivil, halau hamutuk nudar maun-alin. Unidade no sakrifisiu ba libertasaun Povu sai mos nudar lisaun bo’ot nebe Falintil fo’o mai ita, nebe sei sai mos nudar dalan ida ba militares foun iha F-FDTL.

Falintil – Forsa Defeza Timor-Leste sei liu hela husi prosesu renovasaun no modernizasaun. Iha ita nia maun Taur Matan Ruak nia okos , F-FDTL halao hela nia transformasaun ba forsa nebe modernu, profisional nebe iha kbit atu realiza misaun foun atu bele fo mahon ba soberania ita nia patria nebe ita liberta onan. Ita foin maka rekruta tan foin sae atus ba atus nebe iha sira nia liman ita nia rai se fo fiar ba nia defeza no protesaun iha tinan ikus mai. Formasaun ba efektivus foun hirak ne foin hahu no mos rekrutamentu foun sei halau tan. Estrtura F-FDTL sei liu dadaun hela husi transformasaun ida nebe klean.

Ita nia ejersitu gerilheirus Falintil halau daudaun hela transformasaun ba iha forsa ida nebe teknikamente espesializadu, ho komponente tasi no forsa rai maran. Ejersitu mos sei hamosu korpu engenharia nebe bele fo nia kontribuisaun ba projektus desenvolvimentu lokal no iha komunidade. Ita nia komponente forsa tasi nian sei atinji um tersu husi ita nia efektivus forsa tomak. F-FDTL agora dau daun, prepara an hela ba misaun foun nebe ita nia rai husu, iha tempu dame, hanesan proteje ita nia tasi nebe luan tebes no nia riku soin sira.

Prosesu transformasaun F-FDTL nebe halau diak tebes sei iha dalan klaran hela. Ulun funu nain guerilha nebe bele transforma forsa guerilha ba ejersitu regular, profisional no moderno hanesan General Taur Matan Ruak iha mundu ne la barak ida. Maun Taur hatudu dalan nebe los, ho matenek, ba prioridade estratejika ita nia Nasaun nian, ne’e maka hari F-FDTL. Ita hotu rekonhese prioridade konsensual ida ne nebe sai nudar ita nia interese nasional. Krise 2006 hamosu kanek nebe seidauk kura lolos.

Presija laran metin no fiar metin atu bele hametin estabiliadde iha prosesu transformasaun F-FDTL no tane formasaun militares foin sae sira nian, tuir dalan aswain nebe Falintil hatudu onan iha tinan 24 nia laran.

Heróicos combatentes veteranos. Militares das F-FDTL

As F-FDTL existem para assegurar a paz. Como comandante das Falintil, o grande irmão Xanana defendeu sempre a Paz. Como ele disse, nessa altura, “a paz é possível em Timor-Leste, o diálogo é a via para a paz”.

O tempo provou que o grande irmão Xanana também estava certo. A busca de paz e diálogo pela Resistência Timorense, acabou por vencer. As F-FDTL são, por isso, as herdeiras da tradição pacífica do nosso povo.

As suas missões são missões de defesa da paz e da soberania nacional.
Há pouco tempo, tive a satisfação de me despedir dos militares das F-FDTL que vão contribuir para a missão das Nações Unidas no Líbano, integrados no contingente da engenharia militar portuguesa. A sua partida é simbólica dos grandes objectivos a alcançar pelas F-FDTL que estamos a construir:

- A projecção da imagem do Estado na comunidade internacional.
- A participação dos militares em missões de manutenção da paz.
- O desenvolvimento da especialização técnica e do profissionalismo que as F-FDTL exigem aos seus militares, para poderem cumprir as futuras missões.

O plano de modernização e desenvolvimento das F-FDTL é realizado com o apoio amigo dos nossos parceiros da cooperação militar, a quem manifesto profundo reconhecimento pela atenção e assistência que dedicam ao nosso país. A cooperação militar conta com duas dezenas de parceiros que reflectem os laços de boa vizinhança e a integração regional e internacional de Timor-Leste, que vamos continuar a desenvolver.

Saúdo também os ilustres convidados estrangeiros, que nos honram com a sua participação nesta cerimónia de Reconhecimento dos combatentes da libertação. Calorosos cumprimentos de boas-vindas, em meu nome e em nome dos militares das F-FDTL e do povo de Timor-Leste, em especial para Suas Excelências:

- O Ex-Vice-Presidente da Indonésia, General Try Sutrisno; o Ministro Coordenador da Política, Justiça e Segurança da Indonésia, Marechal do Ar Djoko Suyanto; o Ministro da Defesa da Indonésia, Senhor Purnomo Yusgiantoro; a Ministra do Comércio da Indonésia, Senhora Mari Pangestu; o Ministro da Defesa Nacional da Guiné- Bissau, Senhor Aristides da Silva;

- O Chefe do Estado Maior General das TNI, Almirante Agus Suhartono e os ilustres oficiais generais que o acompanham;

- O ex-comandante da INTERFET, General Peter Cosgrove, o Major-General Lou Gardiner da Nova Zelândia, o General Tan Huck Gim de Singapura, o Ex-Chefe do Estado Maior do Exército de Portugal, General António Martins Barrento, o General João Beraldo do Brasil - que desempenharam missões de comando de forças internacionais ou de observação em Timor-Leste;

- O Vice-Chefe do Estado-Maior General das Forças Armadas e de Defesa de Moçambique, General Olímpio Cambora, o Vice-Chefe do Estado Maior General das Forças Armadas da Guiné-Bissau, General Mamdú Turé, o General Paulo Lara, de Angola, a Senhora Hilda Lini, Chefe da delegação de Vanuatu, o Senhor Hamid Ibrahim, da World Veterans Federation, e o Coronel John Morrice, da Singapore Armed Forces Veterans League.

To all our guests my warm welcome on behalf of the Timor-Leste Defence Forces, F-FDTL, and the Timorese people.

In the last ten years we have been restructuring and developing our Defence Forces from a skilled guerrilla force into a technically able modern force, under the steady hand of General Taur Matan Ruak and the knowledgeable oversight of Prime-Minister Xanana Gusmão and the democratic oversight of our Parliament.

The restructuring and development of our forces is a matter of broad national consensus within our society and among political parties.

Recently I had the satisfaction of sending off a group of the Timorese military engineering, which is now undergoing technical training and will be deployed in the United Nations Mission in Lebanon, embebbed into the Portuguese contingent. This participation in the UNIFIL summarizes aptly our national goals for the Armed Forces modernization:

1.st The contribution of our country in the forefront of the common effort of the International Community.

2.nd The contribution of our military for Peace Keeping under the leadership of the United Nations.

3.rd The development of technical capabilities, strengthening professionalism.

F-FDTL is undergoing a generational change. Many of our most experienced soldiers and heroes enter deserved retirement or will do so in the next few years. New recruitment is well under way, to prepare the Armed Forces for the next 10/20 years. The preparation of a new generation of young Timorese military is a key step in the process of the modernization of the Armed Forces. This phase has to proceed uninterrupted and unaltered and stands out among our most cherished priorities.

To achieve our goals we have relied on the military assistance of our Development Partners and friendly support of many countries. We have developed excellent relations with our closest neighbours, Indonesia and Australia. In General Peter Cosgrave, Timor-Leste welcomes a military commander that became a good friend of our country. And the high level Indonesian delegation and the presence of former Vice-President Try Sutrisno highlight the friendship between our two countries and the way our two governments look forward with confidence to the future.

To all the delegations, our government and I, as President of the Republic and Supreme Commander of the Armed Forces, extend the warmest welcome. Your presence here today is an encouragement for us.

Ofisiais, sargentus, no soldadus F-FDTL. Militares sira nebe iha parada

Ita nia rai hein buat barak husi ita bo’ot sira. Ejersitu ida nebe modernu no profesional presija mos iha disiplina. Rigor no disiplina ne nudar kualidade nebe militar sira tenki iha atu nune bele fo estabiliade no hamosu ambiente ida ke diak ba instituisaun. Servisu diak ka la diak husi F-FDTL no hahalok nia militares sira nian sei influensia imagem no naran diak nasaun nian.Militares sira tenki haraik an, simples, iha disiplina hodi nune bele kontribui ba naran diak F-FDTL nian no lori bele hetan respeitu povu nian.

Atu bele honra dever instituisaun nian militares sira tenki iha dedikasaun ba povu no klamar atu servi komunidade.

Nudar ita bo’ot sira nia Komandante Supremu hau hato hau nia saudasaun ba ita bo’ot sira hotu iha loron F-FDTL halu tinan. Hau laran metin katak militares F-FDTL sei tuir nafatin tradisaun Falintil nian hanesan haraik an, dedikasaun, no respeitu povu, buat nebe ita simu husi ita nia aswain resistensia nian hanesan Nicolau, Xanana, Ruak no veteranus funu nain libertasaun nasional nebe ohin ita hotu tane hamutuk.

Viva Falintil, Viva F-FDTL. Viva Povu Timor-Leste.

Selasa, 12 Juli 2011

Deklarasaun husi Memrbo ONGs ba Enkontru Timor-Leste no Parseiru Dezenvolvimentu-sira


 Representasaun Membrus FONGTIL, iha TLDPM

12-13 de Julho de 2011

I.                  Introdusaun

Ba dahuluk, ami hakarak atu hato’o ami nian agradesimentu no apresiasaun ba oportunidade ne’ebé Governu fó hodi ekspresa ami nian hanoin ba eventu importante ida ne’e, maske infelizmente ita-boot sira la fó tempu ida ne’ebé sufisiente ba ami, atu halo analiza ida ne’ebé klean ba Planu  Estratejia Dezenvolvimentu Nasional (PEDN) ne’ebé membru sira Parlamentu Nasional hetan iha loron 5 Jullu 2011. Ami hanoin katak iha futuru, ita tenke hadiak situasaun ne’e hodi nune’e bele fó oportunidade ida ne’ebé sufisiente liu, atu hato’o ba parseiru no analiza ida ne’ebé klean liu. Mesmu nune’e ami koko nafatin atu fó ideias ruma hodi bele konsidera, bazeia ba ami-nian  esperiénsia servisu ho povu Timor-Leste-nian.
Aleinde tempu ne’ebe la sufisiente, ba Reunian Parseiru Dezenvolvimentu ba Timor-Leste (TLDPM)  tinan ida ne’e Governu kria fali agrupamentu prioridade nasional foun, ne’ebe refleta katak governu hases a’an  atu informa ba publiku kona-ba prioridade nasionais  ne’ebe mak la konsege alkansa iha tinan kotuk. No mos hatudu katak laiha sasukat ida ne’ebe apropriadu no adekuadu ba planu governu nian.
Infelizmente ami hare katak Governu koko atu subar sira nia frakeza hodi buka legitimidade publiku nian liu husi parseiru dezenvolvimentu no sosiedade sivil

II.               KAPITAL-SOSIAL

A.                 Edukasaun no Treinamentu Vokasional

Setor edukasaun nu’udar pilar imperativu liu iha area rekursu umanu, tanba ne’e presiza fó prioridade liu ba edukasaun ne’ebé kualidade. Labarik sira iha fatin rural laiha asesu ba eskola, governu presiza loke tan eskola iha fatin rural hodi bele responde preokupasaun ba fasilidade eskola. Alen de ne’e presiza reforsa ba hametin kapasidade profesores ne’ebé ho kualidade diak, liu husi loke formasaun espesífiku liu ba profesores.
Parte kurikulu, Governu halo mudansa ba asuntu ne’e ona, maibé presiza hadiak tan, katak materia barak mak laiha livru ho lingua Português, balun iha ona maibé atu kontribui ba kada eskola atraza tebes ba apoiu prosesu aprendizajen, hodi livru ne'ebé atu bele uza ba alunus nu’udar referensia ba teoria, por-ezemplu livru parte siensia sosiais mak hanesan (ekonomia, antropolojia, akontabilidade, historia, jeografia, material desportu, materia musika, edukasaun sivika, relijiaun, lingua Tetum, Português, Inglesh no sosiolojia) to’o agora seidauk utilize ba eskola hotu-hotu iha terenu edukasaun. Ba turma balun, eskola barak laiha livru ida, por ezemplu matematika no siensia naturais (fisika, kimika, biolojia). Tanba ne’e presiza tebes sosializasaun ba eskola hotu-hotu, atu aplika kurikulu ne’ebé uniforme, iha teritoria país presiza materia livro ba profesores no estudantes komesa iha tinan ida ne’e.
Protesaun ba eskola oan sira, liu-liu labarik feto ne’ebé dook husi fatin eskola to’o agora sei hetan dezafius boot liu tanba seguransa la garante. Ho kondisau ne’e inan-aman la fó prioridade ba oan feto atu kontinua eskola ho razaun oioin hanesan preokupasaun ba ekonomiku nomos aspeitu sosio-kultural. Atu hatan ba dezafius ne’e, hato’o ba Governu no parseirus dezenvolvimentu atu loke eskola kada suku iha fatin rural hodi labarik sira bele iha asesu eskola, iha posivel bele kria sentru dormitoriu ba sira.
Governu komesa tau matan ba ema defisiente liu husi prestasaun desportu tuir olimpiku, maibé iha parte edukasaun seidauk fó atensaun ne’ebe razoavelmente to’o ba ema defisiente. Labarik marjinal sira hanesan defisiente la hetan asesu ba eskola, tanba ne’e presiza hato’o ba Governu no parseirus dezenvolvimentu atu bele tau matan ba asuntu ne’e.
To’o agora husi parte Governu seidauk iha atensaun diak ba Jardin Infantil, governu nomos doadores presiza fó atensaun ba ne’e no presiza loke Jardin-Finantil publiku ne’ebé gratuitu, edukasaun ne’ebé apropriu no adequadu sedu ba labarik tinan ki’ik (tian 4 – 5) atu nune’e familia kbi’it lae sira nian oan mós bele iha asesu tanba to’o agora Jardin-Finantil kuaze loke husi setor privadu no inan-aman laiha kbi’it naton atu selu.
Kria asesu lalais ne’ebé fasil no husik liu formulasaun iha tinan pasadu ne’ebé uza lia urijinal, entre tantu nune’e iha intensaun diak, maibé ba futuru bele kria preokupasaun balun. Konsiderandu katak inprinsipiu ita lakon jerasaun rua ona tanba problema kona-ba lia ne’ebé uza nomos isu relasiona ho asuntu edukasaun, hetan nafatin dezafius. Siente laiha kbi’it no kredibilidade atu buka dalan nu’udar solusaun alternativu ba asuntu ne’e.  Diak liu rejistrasaun tenke halo promosaun liu husi relasaun ne’ebé metin entre edukasaun no lideransa lokal, hanesan rekomendasaun ne’ebe hato’o iha tinan kotuk liu.
Dezempregu sai nafatin isu nasional no ita hotu iha responsabilidade atu bele tuur hamutuk hodi buka solusaun alternativa.  Maibé solusaun – importante presiza haree mós parte rekursu umanu ne’ebé presiza tebes atu hametin, liu-liu ba prepara ema no fó formasaun espesifiku liu husi treinamentu vokasional hanesan (kanalizasaun pipa, eletrisidade – komputador, badaen, karpintaria, pikuaria, no seluseluk),  hodi ema – juventude iha kbi’it no matenek balun no sira iha asesu empregu. Governu – Sekretariu Estadu Formasaun  Profesional realiza ona sentro treinamentu balun hanesan iha Tibar, maibé ne’e seidauk bele hatan intensaun juventude, tanba ne’e governu presiza tan loke sentro treinamentu vokasional no simu juventude barak ba formasaun ne’e.

B.                 Isu Setor Saude no Servisu Sosiais

Mudansa iha setor saude iha nasaun ida ne’e komesa hatudu indikasaun positivu, persentajen ba numeru mortalidade komesa tu’un. Gonvernu parte Ministériu Saude loke sentro klinika iha kada subdistritu. Mudansa seluk, por ezemplu –  liu husi servisu bilateral entre Governu Cuba ho Timor-Leste haruka sira nian medisina mai nomos haruka timor oan ba eskola iha nasaun Cuba, agora dadaun lubuk ida fila hikas mai no servisu direita to’o distritu no subdistritu, esforsu ne’e hetan louvadu. Ho fasilidade hirak ne’e importante tau matan ba setor saude ne’ebé to’o agora presiza hadiak, tanba kbiit ba atendementu saude seidauk sufisiente.
Preokupasaun hirak ne’e, mak presiza hametin servisu atendementu ba prosesu maternidade  iha sentro klinika to’o iha subdistritu, tanba ne’e presiza tebes aumenta parteira sira hodi bele responde iha parte maternidade ne’ebé sei menus, de faktu numeru ba bebe moris mate sei akontese iha fatin oioin.
Programa ba planeiamentu familia ba inan isin-rua haforsa no iha sosializasaun ba komunidade liu husi programa SISKA hodi reforsa atividade iha suku izoladu sira hodi halo sensibilizasaun saude inan no aman nomos programa mall nutrisia ba labarik sira. Tanba tuir observasaun katak inan barak mak ku’us la tuir programa planeamentu-familia hanesan (oan barak liu no la tuir interval tempu atu ku’us tan tuir mai) no fó imapktu boot ba saude inan no oan barak mak hetan mall nutrisia.
Iha rekomendasaun ba Ministériu Saude atu presiza halo avaliasaun ba qualidade tratamentu saude ba komunidade hodi hatene diak parte ne’ebé presiza hametin ba oin no parte ne’ebé mak iha ona mudansa signifikativu.

C.                 Inkluzaun Sosial

Asistensia ba ema defisiente, parte diak mak governu halo ona promove olimpiku spêsial, maibé governu presiza hamosu politika ba ema defisiente seluk ne’ebé to’o agora seidauk hetan atensaun, presiza prepara/finalize lalais asaun hanesan:
·         Halo edukasaun sivika no halo sosializasaun  husi MSS ba direitu defisiente nian;
·         Presiza tau konsiderasaun ba nesesiedade ema defisiente sira iha area/fatin oioin servisu  iha setor hotu-hotu hanesan (infrastrutura ho kondisaun – halo fatin hela ba sira, edukasaun spêsial, transporte ), presiza fó apoiu orsamentu ba ema defisiemte hotu iha teritoria.
Susesu boot iha setor servisu sosial husi Governu – Ministériu Solidaridade Sosial iha mudansa ne’ebé presiza fó louvavel, maibé iha parte balun  presiza buka dalan atu fó asistensia sosial ne’ebé tuir prinsipiu dezenvolvementu ne’ebé sensitivu ba konflitus, liu-liu projetu ne’ebé fó asistensia osan ka uma sosial ba parte balun husi populasaun presiza prosesu klaru iha sistema identifikasaun familia kbi’it lae hodi la bele mosu inveja sosial iha sosiedade.
           

D.                Kultura no Simbolu Antigu

Solusaun alternativa hodi bele konservasaun no halo mudansa modernizasaun ba kultura ne’ebé hato’o husi sosiedade sivil, Governu, Parlamentu Nasional – bele kria dekretu lei  hodi  regula  prosesu seremonia kultura hanesan:
Laos halo lakon kultura, maibei bele minimiza iha  parte  fó sasan ba malu relasiona ho sistema barlakeadu iha prosesu fetosaa-umane. Governu presiza halo diskusaun ho komunidade sira kona-ba kustumi kultura fetosaa-umane iha baze hodi haree vantazen no dezvantazen kultura, bele kria lei ida atu bele regula ema hodi nune’e ema labele uza kultura hodi hamosu konflitu.
Bazeia ba lei tradisional ne’ebé eziste, bele mos kria lei skrita hodi kontrola no koserva kultura tuir nesesidade moris agora, presiza fó apoiu ba kultura. Sugestaun ida nune’e presiza hili assesor husi lia-nain sira husi distritu 13, atu ko’alia kona-ba kultura iha nivel ministerial iha país ida ne’e, presiza kultura nain mak hatene klean kultura labele husi nasaun seluk tanba ema seluk lahatene saida loos mak kustumi kultura ba ema Timor-Leste.
Bele suporta komunidade atu harii ka hadiak sira nian uma-lisan ka uma-lulik ne’ebé hetan sunu no stragus iha tempu colonial, nu’udar pasu importante real hodi halo konservasaun ba kultura Timor-Leste. Nu’udar Solusaun alternative hodi bele halo mudansa modernizasaun kultura, presiza tau prioridades ba distritu 13, tau pesoal iha distritu hodi bele haree ba asuntu kultura lokal.

III.            AREA INFRASTRUTURA:

A.                 Estrada no Ponte  ba Transportasaun

Problema estrada iha teritorio Timor-Leste ho kondisaun ne’ebé aat tebes iha tempu ida ne’e sai hanesan kauza nasional ne’ebé impede ba prosesu dezemvolvimentu nasional ne’e rasik, mesmu Governu no doadores sira  tinan – tinan tau orsamentu maibé la resolve nafatin problema estrada sira ne’ebé liga ba area rural.
Maibé sosiedade sivil sente orgollo ho komitmentu  no kompromisiu Governo nian hanoin katak estrada sai nafatin prioridades nasional iha tinan 2011 no tenke halo investimentu ne’ebé boot hodi hetan solusaun ba problemas estrada iha teritorio Timor-Leste. Sosiadae sivil hanoin katak ho failansu sira ne’ebé hetan iha tinan hirak liu ba kotuk persiza resolve tuir mekanismu tenderizasaun ba obras ne’ebé ho standar.
Sistema no kbi’it ba monitorizasaun ba estrada-ponte nomos ba infrastrutra seluseluk to’o agora sei fraku tebes, tanba ne’e presiza buka solusaun liu husi forma ekipa spesial ne’ebé konjuntu husi (governu, doadores, kompañia, seprezentante sosiedade sivil) hodi garantia manipulasaun rezultadu projetu, objetivu mak atu garantia kualidade konstrusaun ne’ebé refere ba progresu dezenvolvimentu sustentavel ba longu praju no laos projetu mak sustentavel hodi tinan ba tinan presiza osan ba hadiak objetu ne’ebé hanesan maibé laos atu halo infrastrutura foun.
Sosiedade sivil husu ba Governo atu tau atensaun seriu ba emprezariu ka kontraktor lokal, nasional no internasional sira ne’ebé kaer obras infrastrutura, karik governu fó ona fiar atu kaer projetu, pribsipiu fundamental mak fó prioridade garantia kualidade.
Atu komunidade iha asesu ba atividade vida moris liu husi negosiu ho sira nian rezultadu produtu lokal ba asesu merkaduria, maka presiza iha kondisaun estrada ne’ebé diak hodi liga ba area rurais, husi aldeia, suku to’o nivel nasional atu nune’e bele garante fasilidade transportasaun publik. Ho kondisaun ne’e bele kria ligasaun entre komunidade oioin ne’ebé iha interese involve-an iha atividade ekonomiku no provoka asesu ba dezemvolvimento integradu husi area ida ba area seluk hodi bele asegura moris ne’ebé prosperiu ba populasaun sira  ne’ebé moris iha area rural.

B.                 Bee-moos

 Maske Governu, doadores nomos organizasaun sosiedade sivil realiza ona projetu bee-moos iha fatin balun nu’udar indikador ba susesu, maibé iha area rural no izoladu balun komunidade sei susar ba asesu bee-moos no fó impkatu ba sira, liu-liu ba labarik sira atu moris saudavel. Kondisaun atual ba rehabilitasaun ka konstrusaun ba uma eskola, merkadu  ne’ebé laiha bee-moos no sanitasaun, ne’e  tanba laiha planu ne’ebé integradu entre instituisaun kompetente.
Maske Governo tau prioridade infrastrutura ba  bee no sanitasaun  maibé kanalizasaun  bee-moos ba aldeia no suku balun seidauk hetan benefisiu husi servisu ne’e. Sosiedade sivil enkoraza Governo no Fundus Bilaterais atu bele halo investimentu boot ba  bee-moos no saniamento hodi asegura no fó moris diak ba povu atu bele atinzi mehi objetivu dezenvolvimentu mileniu.

C.                  Eletrisidade

Atu fornese ahi ba populasaun  iha teritoriu tomak sai hanesan prioridades  boot ba Governo,  sosiedade sivil sente orgollu ho planu ne’ebé iha, maibé projetu eletrika  ne’ebé agora lao dadaun,  sosiedade sivil hanoin katak seidauk garantia nian rezultadu ne’ebé sustentavel iha futuru,  tanba kustu ba projetu ne’e karun liu no oinsa bele garante sistema fornesimento ahi wainhira ho kustu ne’ebé  boot.  Iha parte seluk  sosiedade sivil mós kestiona maka’as kona-ba impaktu ambiental, protesaun ba vida moris no kria konflitu foun iha komunidade nia le’et.  Sosiedade sempre rekomenda katak oinsa mak ita bele garante ahi ba populasaun ho efisente.  Timor-Leste presiza hanoin ona oinsa bele uza enerjia alternativa  no fó asistensia no treinamentu ba komunidade atu bele halo tuir, ho ida ne’e bele  fó servisu barak liu tan ba Juventude sira mais ou menus ema 20’000 tuir promesa Governo nian nune’e mós bele kria industria  ne’ebé bele fasilita hasae produtividade iha rai laran.

Selasa, 28 Juni 2011

Xanana, Don Carlos Filipe X. Belo Iha Fahi Luhan

Liu husi kontaktu email, amo Don Carlos Filipe Ximenes Belo, SDB haruka ninia historia badak ida mai hau atan konaba oinsa hasoru malu ho maun boot Xanana Gusmao iha tempu resistensia nia laran. Amo mos kestiona katak historia resistensia tenki hahu hakerek no fahe mos ba estuidante sira atu nune sira hatene historia pasadu ba resistensia hodi hametin espiritu de nasionalismu no patriotismu. Atu hartene klean liu konaba historia ne'e, bele haree e lee iha paragrafu tuir no too remata.

Iha tinan rihun ida atus sia sia nulo resin ida (1991), há’u ba halo vizita pastoral ba Paroquia Viqueque. Iha nebá fo krisma no fo bensaun ba Kapela Uma-Tolu (Dilor-Lacluta). Serimónia nee, halao iha loron Domingo. Lorokaraik, ami fila ba Dili, liu hosi Paroquia Ossu. Tan ba tempu nebá kalan ona, Padre Sancho Amaral, Pároco de Ossu, husu ami atu kalan nee, toba iha nebá. Wainhira mai han hotu (janta), padre Sancho hakbesik-an hodi dehan:

- “Amo bele hasoru malu ho “Tamu”ida ka lae?”

Há’u husu hikas: - “Tamu ne’e sé?”

Padre simu hodi hatan: “Komandante boot Ai-laran nian, Xanana…”.

- “Xanana! Nia iha nebé?

- “Iha uma kotuk nebá.Nia to’o hori kalan, no fo lia menon, katak hakarak hasoru malu ho Amo Bispo.

- “OK, bele…mas iha ne’e, ema barka-barak los nee…”

Padre Sancho hatan: “Amo Bispo hein lai oitoan. Hau ba haree uluk fatin no situsaun iha liur nebá”…

Liu tiha minutu lima, padre Sancho fila ba Residência, tama ba hau iha nia quarto, hodi dehan: “Amo bele hiit-aan mai…”

Ami sai ba liur, liu hosi dapur oin, e depois, liu ba uma kotuk…Iha nebá, iha quarto kiik no kloot ida nebé Xanan subar ba. (Ohin loron, quarto ne’e, ema uza ba fahi luhan)

Hau tama ba quarto ki’ik no kloot ne’e, hodi kaer liman ho Xanana. Iha quarto nebá ami na’in rua mesak. Padre Sancho, iha liur, la’o ba la’o mai hodi “jaga”.

Komandante hahú ko’alia iha lian Português. “Amo Bispo kala rona notisia katak Deputados sira hosi Portugal, iha fualn Novembru, sei mai vizita Timor.

Povu Timor Loro Sa’e hein daudaun Deputados sira hosi Parlamento Português. Neé tempu diak ida, atu ita hatudu ba mundo tomak ita nia direitu. Hau sei buka dalan atu bele hasoru malu ho Parlamentares sira.

Buat nebé há’u hakarak ko’alia ho Bispu, bele karik, Igreja halo missa boot ida iha Catedral, atu ema barak bele assisti.

Missa ne’e bele bolu “Missa de Acção de graças”, atu agradese Maromak tan ba vizita. Ami husu Bispu atu fo autorizasaun atu missa ne’e bele selebra”...
Atan hau hatan:

- “Senhor Comandante, Igreja iha Povu nia sorin, kompreende Povu Timor nia terus no susar. Maibé atu halo missa “de agradecimento” ba Parlamentares Portugueses, kona ba ne’e, hau tem que ko’alia uluk lai ho Amo lulik sira. Hau labele deside mesak”.

“Depopis, tuir ha’u nia hanoin, vizita nee, buat politiku ida. Missa, buat ida relizioju. Ita la bele kahor politica ho missa. Maibé, konforme hau katak sai, há’u tem que ko’alia lai ho Amo lulik sira iha Dili”. Xanana nonok deit. Tuir mai ami koalia kona ba buat seluk.

Hafoin há’u husu, “Komandante sira, agora ne’e hela iha nebé?”- Nia hatan: “Ami iha karaik nebá”. Maibé, Xanana la fo sai naran fatin nebé nia ho niania grupu hela ba.
Tuir mai, ami despede malu tiha hau fila ba residência. Xanana hela nafatin iha quarto nebá.

Dadersan ami fila Dili. Há’u hatene deit katak, hau nia “supir” Mau Kai tula iha kareta laran karol boot ida ho Xanana nia sasan, nebé nia lori ba entrega iha Taibessi.

Iha Lecidere, amo luik sira halibur atu ko’alia kona vizita Deputados Portugueses sira nian ba Timor. Iha reuniaun ne’e, ami hola desum rua: ida, Bispo no Conselho Presbiteral sei hakerek Surat pastoral ida ba sarani sira Timor ha laran. Rua: kona ba buat nebé Xanan husu, atu halo missa iha Catedral, ami la konkorda, tan ba ita labele kahor relijiaun ho politika; razaun seluk, tuir ami nia honoin, missa boot ne’e bele fo okaziaun atu jovens sira halo “demonstrasi”, e bele hetan reasaun maka’as hosi tentara sira.

Porto, 15 de Junho de 2011.
Dom Carlos Filipe Ximenes Belo

)* Foti husu "TIMOR DOBEN FURAK"

Jumat, 10 Juni 2011

PARTIDO DEMOCRÁTICO (PD) IHA DEVER NO RESPONSABILIDADE MORAL ATU VALORIZA FRETILIN-MOVIMENTO LIBERTASAUN NASIONAL

Hosi : Victor Tavares*

Partido Democrático nu’udar forsa politika ida iha nasaun RDTL, ne’ebe konstitui hosi militantes no simpatizantes no mos povu eleitores PD nian, em jeral ho nian background maioritariamente ema hosi rezistensia, iha nian dever no responsabilidade moral atu hahii aas valores istorikus hotu iha prosesu libertasaun nasional, em particular PD valoriza no hatur aas movimento libertasaun nasional.

Ne’eduni, mais que justa, lider maximu PD Senhor Fernando La Sama de Araújo, ho apoio tomak hosi diresaun nasional Partido Democrático nian, hanoin, tetu no ho konsiensia tomak atu fo omenajem boot ba erois matebian sira ne’ebe mate tanba konsekuensia hosi movimentu libertasaun nasional ne’e rasik.

Basaa, FRETILIN-Movimentu ne’e patrimoniu istoriku luta ba independensia nasaun no povu Timor-Leste tomak nian. FRETILIN-Movimentu la’os propriedade ema ida ka rua nian, la’os grupu A ka grupu B nian, maibe ne’e instrumentu luta ema barak nian. Ema barak mate iha Movimentu Libertasaun Nasional nian laran tanba hamahon an iha movimentu ne’e nian okos hodi defende ukun rasik an. 

Los duni, afirmativamente Presidente Partido Democrático deklara ba publiku katak, karik eleisaun iha 2012 mak PD manan eleisaun, PD sei halo monumento ba Movimentu ba Libertasaun Nasional – FRETILIN, hanesan omenjem ba erois matebian sira ne’ebe mate ona tanba prinsipiu Luta ba Libertasaun Nasional liu hosi movimentu rezistensia. Deklarasaun ne’e Presidente PD fo sai hahu iha Laulara, Sub-Distrito Ermera no Presidente La Sama repete hato’o PD nian proposta ne’e ba populasaun iha Lacluta, tanba hanoin hikas akontesimentu iha aldeia faluk rua Kraras ho Lalerek Mutin, iha Distrito Viqueque. Maibe, monumentu omenajem ba Movimentu Libertasaun Nasional ne’e sei harii iha kapital Dili, la’os iha Viqueque ka iha fatin seluk. Tanba, karik PD konsegue realiza mehi ida nee mak monumento ne’e sei sai hanesan PADRÃO HISTÓRICO ba Idealismu Povu Maubere nian luta ba Independensia.
<span class="fullpost">

Ne’eduni, Mari Alkatiri, Sekretario Jeral partido Fretilin labele hanoin katak PD hakarak fo omenajem ba partido Fretilin ida agora dadaun ne’e, lae. Partido Democrático hanesan partido ne’ebe hetan inspirasaun hosi FRETILIN - Movimento, hakarak harii monumentu ba erois sira ne’ebe mate tiha ona tanba defende ukun rasik an ida ne’e, la’os atu harii ba ita sira ne’ebe sei moris. Monumento ba FRETILIN-Movimentu la’os ba partido Fretilin dadaun ne’e ho nian lideransa sira, nune’e, Mari Alkatiri la iha moral atu bandu PD hola inisiativa propoin ba povu atu harii monumentu nasional ba erois sira. Tanba PD nunka hanoin atu klaim partido A ka partido B ruma nian direitu ba ninian valores istoriku.

Sekretario Jeral partido Fretilin nian argumento ne’e sala, tanba Movimentu- FRETILIN ida ne’ebe PD hahii no hakarak fo omenajem la’os partido Fretilin ho sede iha Comoro (CCF) agora dadaun ne’e, lae. Maibe PD sempre hahii, hakru’uk no respeita tebes ba movimentu ida ne’ebe hahu iha 1975 no rohan iha 1999. Buat oin seluk partido Fretilin ida dadaun ne’e, la seluk la leet, ninian lideransa sira nian prinsipiu hanesan mos ho lideransa sira iha partidos hirak seluk ne’ebe mosu depois de ukun an.

Tanba sa ? Tanba, partidos politikus hotu luta parselamente ba ida-idak nian interese politiku-partidariu, hamosu adversariu ba malu hodi konkorre iha eleisoins, iha ukun an nian laran, desde 2001 (eleisaun ba assembleia konstituinte), iha 2007 (eleisoins ba PR ho lejislativas) no mos 2012 ho eleisoins seluk tuir mai (eleisoins ba PR ho lejislativas) maibe hotu-hotu halai ba objetivu ida de’it, buka oin sa bele konkista votus barak liu sira seluk hodi bele manan eleisoins.

Senhor Mari Alkatiri temi la sala bainhira nia dehan FRETILIN la hanesan ema individual ka personalidade ruma, maibe movimentu libertasaun nasional, ne’e los la iha duvida ba ema ida. Maibe Mari nian hanoin mak la loos, tanba de’it FRETILIN-Movimentu ida ne’e duni mak PD hakarak harii estatua ba nia hanesan sinal onra boot ida ba movimentu istoriku ne’e nu’udar Padraun Istoriku ida, hanesan simbolu idealismu luta Povu Maubere ninian kontra okupasaun estranjeiru iha Rai Doben Timor-Leste.

Senhor Mari nian argumento mos la forte bainhira koalia kona ba saida mak Presidente PD nian hakarak atu harii monumentu ba FRETILIN-Movimentu, no mos Sekretario Jeral partido Fretilin nian vizaun mos ladun dok bainhira haree ba sentidu saida mak PD hakarak harii monumentu ba Movimentu Libertasaun Nasional ne’e.

Senhor Mari bele interpreta Senhor Presidente Partido Democrático Fernando La Sama de Araújo nian deklarasaun oin-oin maibe hanoin ne’ebe La Sama fo sai ba publiku, maromak ho matebian sira ne’ebe La Sama temi mos rona no sai sasin, katak monumentu ne’ebe PD hakarak harii kompletamente kontrariu ho Senhor Sekretario Jeral partido Fretilin nian hakarak atu labele harii monumentu ba erois matebian sira ne’ebe mate iha funu laran, maibe Senhor Mari nian hakarak ita rai deit iha laran ka hanoin deit iha ita nian memoria to’o ona. Nune’e ba Mari Alkatiri monumentu nasional ba erois matebian sira la importante atu harii ?

Kona ba Senhor Mari Alkatiri nian hanoin katak ho proposta PD nian ne’e halo povu fahe malu ka estraga paz no estabilidade ne’e la iha sentidu tanba to’o ohin loron, laiha lideransa PD ruma mak buka atu soran eleitores ka buka fahe povu, la iha. No mos to’o ohin loron povu seidauk hato’o keixa ruma kona ba PD soran povu no fahe povu. Ne’eduni, atu koalia lia loos katak se mak buka atu lohi povu la’os Partido Democrático nem lideransa ruma hosi PD.

PD hakarak harii monumentu ba FRETILIN-Movimento Libertasaun Nasional, hanesan Padrão Histórico nudar simbolu Idealismu Luta Povo Maubere nian, karik PD manan iha eleisaun 2012, mos proposta ne’e la’os atu perturba paz no estabilidade nasional ka fahe povu, lae Na’i !

* Membro fundador (tasi balu) PD!
Etiquetas:
</span>

Minggu, 05 Juni 2011

Editorial Jornal Semanal Bisnis Timor Edisaun 53 Konaba ASEAN

http://www.cjitl.org/cjitl-timor-ohin-loron/cjitl-opiniaun/470-editorial-jornal-semanal-bisnis-timor-edisaun-53-konaba-aseanReflesaun ba Lian Husi Singapura

Timor Lorosa’e nia ambisaun atu tama membru Asosiasaun Nasaun sira Azia Sudueste (ASEAN) nian iha tinan 2012 hamutuk ho nasaun 10 seluk nebe sai membru nanis, seidauk mulus hanesan ambisaun ne’e rasik.

Hanesan ita hotu hatene katak iha konferensia nivel aas Asean nian iha Jakarta foin lalais ne’e, Timor Lorosa’e tau esperansa boot ba Indonezia nudar viziñu boot nebe sai uma na’in konferensia ne’e no mos prezidente Asean nian. Indonezia mos konsidera nudar nasaun importante iha Asean nebe iha influensia maka’as iha membru Asean sira no tanba durante ne’e sira sempre fo apoiu maka’as ba Timor Lorosa’e atu bele sai membru Asean iha tinan oin mai.

Maibe iha tempu nebe ita deklara an katak pronto ona sai membru Asean, hetan teri husi membru Asean seluk, iha ne’e, ita temi Singapura, nasaun ida nebe maski ki’ik liu Timor Lorosa’e, maibe nia nudar beilera ka raksasa ekonomia ida iha Azia Sudueste. Kompara ho Timor Lorosa’e nebe foin ukun an, Singapura hakat liu dala sanulu iha area ekonomia, estabilidade politika, seguransa ho nia rekursu umanu nebe tasak liu ita. Tanba ne’e, ho impedimentu Singapura nian atu ita hein lai halo preparasaun diak molok tama Asean ne’e tenke simu ho laran luak, karik tebes duni iha parte balu ita seidauk prontu.

Duke mengeluh ba lian husi Singapura ne’e, diak liu timoroan sira halo reflesaun ida, hodi tau lalenok ida iha ita nia oin, haree ho sentidu, ita nia oin serve duni ona ka seidauk. Tanba bainhira ita sai membru Asean, la’os mose bandeira deit maibe tanba organizasaun ida ne’e fokus liu ba koperasaun area ekonomika, ita mos tenke prepara ita nia dezenvolvimentu ekonomia ida nebe bele dehan maizumenus besik atu hanesan ho membru sira seluk.

Razaun Singapura nian katak ita seidauk preparadu didiak tanba estabilidade seguransa seidauk diak, razaun ida nebe hetan reasaun maka’as husi ita nia nai ulun sira katak Singapura ezajera liu ka naïf tebes. Ita fo reasaun katak kompara ho problema entre Tailandia no Kamboja, ka problema iha rezim militar Myanmar nebe halo presaun ba nia povu Timor Lorosa’e fatin ida nebe estavel liu.

Karik Singapura buka razaun nebe dehan alasan yang dicari-cari? Haree took ba kotuk, iha fulan Marsu liuba Misaun Nasaun Naklibur Sira iha Timor Lorosa’e (UNMIT) ho nia polisia foin fo poder tomak ba Polisia Nasional Timor Lorosa’e (PNTL). Iha fulan tuir mai kedas mosu asaun violensia, asasinadu iha fatin balu liuliu iha kapital Dili nebe timoroan oan sira oho malu hanesan iha Tasi Tolu, Ponte Komoro no seluk tan. Ita nia polisia foin hetan fiar akontese mosu bandalizmu hanesan iha suku Kasa Distritu Ainaro nebe organizasaun arte marsial maledukadu sobu ka harahun populasaun lubun iha aldeia ida tomak nia sasan no uma.

Ne’e realidade ida nebe ita labele nega dehan ita nia rai ne’e aman-aman hela. Ita rasik mak hatudu frakeza ida ne’e, to’o Maun Boot Xanana rasik nudar lider nasional nebe lori ita hamutuk sai ukun an ohin loron, ho luun turu hatete ba “pendekar” arte marsial sira iha Sentru Konvensaun Dili sabadu semana liuba katak mundu internasional observa hela ita dehan Timor Lorosa’e la merese ukun rasik an.

Kestaun seluk oinsa ita nia preparasaun fasilidade infraestrutura rai laran preparadu ona ka lae. Singapura iha nia embaixada iha ita nia rai no mos sira nia nai ulun sira diplomata vizita dalas-dalas ona mai Timor Lorosa’e.

Konserteza sira uza lalenok diplomata ne’e hateke hela saida mak iha halo ona. Hahu husi lalokar bainaka sira tama fatin hanesan aeroportu, portu ba fatin sirkulasaun sasan komersiu tama sai to’o iha Dili laran nudar kapital pais ne’e nian bainhira sira haree, bainaka sira inklui Singapura kasian ba ita.

Aeroportu nivel internasional nebe atu harii foun horikedas tinan 2008 to’o ohin loron koalia deit, roo sira tenke hein malu iha tasi laran bele to’o fulan ida mak hetan fatin atu hatun naha no tula naha iha Portu Dili. Se sai ona membru Asean, konferensia ka sorumutu balu tenke hala’o iha Dili. Saida mak ita presiza hanoin se bainaka husi nasaun sanulu ne’e mai iha Dili?

Bainaka sira sae kareta husi aeroportu mai kota laran bele kona kedas moras ambient tanba liu husi laloran aspal leten tatidik tun sae, molok to’o fatin konferensia, bainaka nia matan nabeen tiha tamba rai rahun semo hadulas nakonu iha estrada laran, to’o iha fatin konferensia teki-teki ahi mate sai nakukun. Karik ita garantia buat ida hanesan ne’e la akontese ona iha tinan rua oin mai?

Ita labele kompara Asean ho tinan 40 liuba bainhira nasaun lima harii asosiasaun ne’e. Baibain ita dehan Singapura mos bainhira harii Asean ne’e nia kondisaun ekonomia no estabilidade rai laran dalaruma aat liu ita. Maibe tenke hanoin katak tinan liuba la hanesan ona ho tempu ohin loron. Buat hotu iha mudansa boot no ita hakarak ka lakohi tenke adapta an ho situasaun ne’e. Labele obriga an maibe halo esforsu maka’as, hatudu ita nia kapasidade hodi fo apoiu ba ita nia misaun diplomatiku.*** hakerek husi Redasaun Jornal Semanal Bisnis Timor iha Dil

Asanami: PD Mak Maun Bo'ot Xanana no Maun Bo'ot Xanana Mak PD

Dili, CJITL Eleisaun, Sekretariu Jeral Partidu Demokratiku, Mariano Asanami Sabino ne'ebe mo hanesan Ministru Agrikultura no Peska iha nia intervensaun hodi responde jornalista debate nakloke iha fundasaun oriente hateten katak CNRT mak PD no PD mak CNRT.

“Maun Bo'ot Xanana uluk hamutuk ho ami durante tinan hitu – 7 hodi sai hanesan opozisaun, depois hamutuk fali iha governu AMP, maibe agora Maun bo'ot Xanana iha fali CNRT mos ema barak PD nian iha ne'eba hotu ona hanesan Julio Tomas Pinto, Miguel Manetelu, Bendito Freitas no seluk tan, uluk sira ne'e dehan impresta ba atu ajuda maibe oras ne'e sira iha ne'eba ona, progama balun PD nian mos tama hotu ba ne'eba, maibe ami PD sempre hamutuk nafatin ho Maun Bo'ot Xanana” Asanami hateten.

“PD ne'e uluk deklara an iha loron 10 Junho 2001, loron ida deit hafoin CNRT dizolve an iha Balide, Dili” Asanami hateten.

Tuir Asanami katak PD oras ne'e metin liu tan ona tanba konsege hari ona nia strutura metin liu tan to'o iha baze.

Nune'e mo prezidente interinu PD, Nominando Martins Buras hateten katak PD oras ne'e iha ona estrutura to'o suku 356 no sei falta tan deit ona iha suku 86 hodi kompleta molok kongresu nasional ne'ebe sei hala'o iha Outubro 2011 mai.

Dirijente PD hato'o asuntu ne'e liu husi seminar ne'ebe hala'o, Terca feira ne'e (31/5) iha Fundasaun Oriente ne'ebe organiza husi Centru Jornalista Investigativu Timor Leste – CJITL. (Domingos da Silva/CJITL)